تبلیغات
ماڵپه‌ری ئیسلام كورد
Rss
Logo
ADS
زاراوه‌كانی قیرائات

مه‌تنی تحفة الأطفال

ته‌فسیری قورئانی پیرۆز

شێوازی نوێژی پێغه‌مبه‌ر

ئامۆژگاری بۆ موسڵمانان

كاتی بانگه‌كان&بانكبێژان

24 كاتژمێر راسته‌وخۆ

ئاماری ماڵپه‌ر
میوانانی سه‌رهێل

ژماره‌ى سه‌ردانه‌كان

ڕاپرسی ماڵپه‌ر
ئایا تا ئێستا سوودت له‌ ماڵپه‌ری ئیسلام كورد بینیوه‌؟؟؟

ماڵپه‌ره‌ كۆنه‌كه‌مان
عه‌لمانیه‌ت بناسه‌
گێژاوی مه‌دخه‌لیزم
مێژووی انصار الاسلام
فیرعه‌ونی زه‌مان و قه‌یرانی...

 

 

 

ئه‌م بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌
له‌ به‌شی : بیروباوه‌ڕی موسڵمان,

 

بگه‌ به ‌مه‌رام له ‌"حوكم و ناسینی جۆره‌كانی حوكام" به‌شی چواره‌م


نوسینی: م،سه‌رباز موحه‌ممه‌د حه‌سه‌ن


الحمد لله وكفى والصلاة والسلام على نبیه المصطفى، أما بعد:

 جۆره‌كانی حاكم:

ناسینی جۆره‌كانی حاكم و ده‌سه‌ڵات گرنگه‌ بۆ زانینی شێوازی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیدا، له‌قورئانی پیرۆز و فه‌رموده‌كانی خۆشه‌ویستمان(صلى الله علیه وسلم ) ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵگه‌ی له‌سه‌ره‌ كه‌ هیچ پرسیارێك بێ وه‌ڵام نه‌مێنێته‌وه‌، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش زانایان له‌ شوێنی خۆی تیشكیان خستۆته‌ر سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌.

یه‌كه‌م : ده‌سه‌ڵاتی كافر یا حاكمی كافر.


زانایان كۆڕان له‌سه‌ر گۆڕینی ده‌سه‌ڵاتی كافر یا حاكمی كافر، هیچیش له‌ بابه‌ته‌كه‌ ناگۆڕێ ئه‌و حاكمه‌ كافره‌ یا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ كافره‌ سه‌ره‌تا موسڵمان بوبێ دواتر وه‌صفی كوفری هه‌ڵگرتبێ، یا هه‌ر له‌ئه‌وه‌ڵه‌وه‌ به‌كافری ده‌ستی پێكردبێ.

هه‌وڵه‌كانی نوح پێغه‌مبه‌ر سه‌ڵات و سه‌لامی خوای له‌سه‌ر بێ گێڕانه‌وه‌ی ته‌وحید و گفتوگۆی موسا پێغه‌مبه‌ر سه‌ڵات و سه‌لامی خوای له‌سه‌ر بێ له‌گه‌ڵ فیرعه‌ون و هه‌وڵه‌كانی بۆ ڕزگاركردنی به‌نو ئیسرائیل و نه‌هێشتنی زوڵمی فیرعه‌ون، وه‌ به‌سه‌ر هاتی باقی پێغه‌مبه‌ران سه‌ڵات و سه‌لامی خوایان له‌سه‌ر بێ له‌گه‌ڵ قه‌ومه‌كانیان به‌ڵگه‌ی ڕونن له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستی یه‌، هاتنی ئه‌و ئیسلامه‌ خۆی بۆ خۆی گۆڕینی سیسته‌می جاهیلیه‌ته‌  كه‌ حاكمی كافریش به‌شێكی ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌، قسه‌كردن له‌سه‌ر شێوازی گۆرین نییه‌، قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌صلی گۆڕینه‌كه‌یه‌، كه‌ خوای گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمانی صلى الله علیه وسلم  ڕه‌وانه‌ كرد، قوڕه‌یشه‌كان ده‌یان زانی مانای"لااله الا الله محمد رسول الله" گه‌وره‌تره‌ له‌ قسه‌ی زوبان هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌توندی دژی وه‌ستان.

 تا ڕووخانی خیلافه‌ت"ئیسلام ده‌بێ حاكم بێت" جێی گفتوگۆ نه‌بوو، به‌درێژای مێژووی ئه‌و ئیسلامه‌ش كه‌س شه‌رمی نه‌كردووه‌ و نه‌ترساوه‌ له ‌ڕاگه‌یاندنی كوفری ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ حوكمی جگه‌ له‌ ئیسلامی قبوڵ بووه ‌و پێی ڕازی بووه‌، هه‌ربۆیه‌ ئیمام "إبن كثیر"  كه‌ باسی حوكم كردن به‌كتێبه‌كه‌ی "جه‌نكیز خان" ده‌كات ده‌فه‌رموێ : "وَفِی ذَلِكَ كُلِّهِ مُخَالَفَةٌ لِشَرَائِعِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى عِبَادِهِ الْأَنْبِیَاءِ عَلَیْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَمَنْ تَرَكَ الشَّرْعَ الْمُحْكَمَ الْمُنَزَّلَ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ خَاتَمِ الْأَنْبِیَاءِ وَتَحَاكَمَ إِلَى غَیْرِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ الْمَنْسُوخَةِ كَفَرَ، فَكَیْفَ بِمَنْ تحاكم إلى الیاسا وَقَدَّمَهَا عَلَیْهِ؟ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ كَفَرَ بِإِجْمَاعِ لْمُسْلِمِینَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ}  الْمَائِدَةِ:٥٠

وَقَال تَعَالی {فَلَا وَرَبِّكَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّى یُحَكِّمُوكَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیمًا}النساء:٦٥ [البدایة والنهایة ١٣/ ١٣٩]

ئه‌وانه‌ هه‌مووی"كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ بڕگه‌ یاساكانی كتێبه‌كه‌ی جه‌نكیز خان" پێچه‌وانه‌ی شه‌رعی خوایه‌ كه‌ دایبه‌زاندۆته‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌رانی سه‌ڵات و سه‌لامی خوایان له‌سه‌ر بێت، ئه‌وكه‌سه‌ی ده‌ستبه‌رداری شه‌رعی خوا بێت كه‌ دابه‌زیوه‌ته‌ سه‌ر دوا پێغه‌مبه‌ر "مُحَمَّدِ کوڕی عَبْدِ اللَّهِ" سه‌ڵات و سه‌لامی خوای له‌سه‌ر بێت و حوكمی شه‌ریعه‌ته‌كانی پێشینی قبوڵ بێت كه‌ هه‌ڵوه‌شێنراونه‌ته‌وه‌ كافره‌، چ جای ئه‌وكه‌سه‌ی كه‌ حوكمی"الیاسا/ یاساكانی" جه‌نگیزخانی  قبوڵه‌ و حوكمی پێده‌كات و ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ ده‌كات كافره‌ به‌كۆڕای زانایان.

هه‌روه‌كو خوای په‌روه‌ردگار سبحانه و تعالى ده‌فه‌رموى: {أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ} [الْمَائِدَةِ: ٥٠] هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێ:{فَلَا وَرَبِّكَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّى یُحَكِّمُوكَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیماً} [النساء: ٦٥].

ئه‌و حوكمه‌ش واته‌ حوكمی قبوڵ نه‌كردنی شه‌ریعه‌تی خواو ڕازی بوون به‌ شه‌ریعه‌تی به‌شه‌ر حاكم و مه‌حوكوم ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش هیچ كاتێك جێی ئیختلاف نه‌بووه‌، بۆیه‌ ئه‌و حاكمه‌ی كه‌ مه‌به‌ستیه‌تی شه‌ریعه‌تی ئیسلام ڕه‌شكاته‌وه‌ ئه‌صلا ئیمامه‌تی ڕه‌وا نییه ‌و، گه‌ر به‌زۆریش خۆی سه‌پاند ئه‌وا واجیبی ئومه‌ته‌ له ‌كورسی ده‌سه‌ڵات لایبده‌ن.

ئیمام "النووی" ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت ده‌فه‌رموێ: "قَالَ الْقَاضِی عِیَاضٌ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَةَ لَا تَنْعَقِدُ لِكَافِرٍ وَعَلَى أَنَّهُ لَوْ طَرَأَ عَلَیْهِ الْكُفْرُ انْعَزَلَ قَالَ وَكَذَا لَوْ تَرَكَ إِقَامَةَ الصَّلَوَاتِ وَالدُّعَاءَ إِلَیْهَا" واته‌: "الْقَاضِی عِیَاضٌ" فه‌رمویه‌تی: زانایان كۆڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه ‌ئیمامه‌ت نابه‌سترێ بۆ كه‌سێكی كافر، وه‌ گه‌ر هات و كوفری به‌سه‌را هات لاده‌درێ له‌ حوكم، هه‌روه‌ها گه‌ر وازی له‌ نوێژ و بانگكردن بۆی هێنا".

وە ده‌فه‌رموێ:  "قَالَ الْقَاضِی فَلَوْ طَرَأَ عَلَیْهِ كُفْرٌ وَتَغْیِیرٌ لِلشَّرْعِ أَوْ بِدْعَةٌ خَرَجَ عَنْ حُكْمِ الْوِلَایَةِ وَسَقَطَتْ طَاعَتُهُ وَوَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِینَ الْقِیَامُ عَلَیْهِ وَخَلْعُهُ وَنَصْبُ إِمَامٍ عَادِلٍ" [شرح النووی على مسلم ١٢/ ٢٢٩]. گه‌ر كوفر یا بیدعه‌ به‌سه‌ر حاكم هات و شه‌رعی گۆڕی  ویلایه‌تی له‌سه‌ر ئه‌و خه‌ڵكه‌ ده‌كه‌وێ و گوێرایه‌ڵی ناكرێت و واجیبی موسڵمانانه‌ له‌ڕووی بوه‌ستن و بیگۆڕن و ئیمامێكی عادل بهێننه‌ شوێنی.

هه‌روه‌ها ئیمام "إبن حجر" ده‌فه‌رموێ: "أَنَّهُ یَنْعَزِلُ بِالْكُفْرِ إِجْمَاعًا فَیَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ الْقِیَامُ فِی ذَلِكَ فَمَنْ قَوِیَ عَلَى ذَلِكَ فَلَهُ الثَّوَابُ وَمَنْ دَاهَنَ فِعْلَیْهِ الْإِثْمُ وَمَنْ عَجَزَ وَجَبَتْ عَلَیْهِ الْهِجْرَةُ من تِلْكَ الأَرْض" [فتح الباری لابن حجر ١٣/ ١٢٣].

واته‌ حاكم به‌كوفر ده‌بێت له‌سه‌ر حوكم لابدرێت و واجیبی هه‌موو موسڵمانێكه‌ به‌و كاره‌ هه‌ڵسێ، ئه‌وه‌ی توانای به‌وه‌ شكا ئه‌وا پاداشتی هه‌یه‌ وه‌ ئه‌وه‌ی نه‌رمی نواند ئه‌وا تاوانباره،‌ وه‌ گه‌ر هات و ئه‌و گۆرێنه‌ به‌ده‌ر بوو له ‌ده‌سه‌ڵات ئه‌وا موسڵمان ده‌بێت ئه‌و خاكه‌ جێبهێڵێ.

ئه‌و بۆچونه‌ی ئیمام"إبن حجر" ده‌رباره‌ی ئه‌و كه‌سی بێده‌سه‌ڵات بۆ هیجره‌ت كردن له‌و شوێنه‌ی كه‌ حاكمی كافر حوكم ده‌كا، دیاره‌ بۆ ئه‌و كات كه سنوره‌كان نه‌بوون كارێكی ئاسان بوو، به‌ڵام ئێستا له‌و زه‌مه‌نه‌ی ئه‌وڕۆ هیجره‌ت كردن كارێكه‌ به‌ده‌ره‌ له‌توانای خه‌ڵكی پێوست به‌ ئارامگرتن و خۆ ئاماده‌كردن و بوون به‌گڕوتینی هه‌موو هه‌نگاوێك بۆ ڕووخاندنی  حاكمی كافر ده‌خوازێ. 

به‌كورتی گۆڕێنی ئیمامی كافر و گێرانه‌وه‌ی شه‌رعی خوا جێی ئیختلاف نه‌بووه‌ و جێبه‌جێكردنی ئه‌و حوكمه‌ ته‌نها له‌ سه‌ر توانای گۆڕین ده‌وه‌ستێ. ئه‌وه‌ش جێی كۆڕای زانایانه‌ مه‌گه‌ر خاوه‌ن بیدعه‌ێك پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ی هه‌بێت. 

دووه‌م : حاكمی موسڵمان یا ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی.

حاكم ده‌بێت موسڵمانێكی عاقڵی باڵقی ڕه‌گه‌ز نێری ئازاد و دادپه‌روه‌ر و به‌ڕێگای شه‌رعی هاتبێته‌ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات، ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ پشتگیری كردنی واجیبه‌ له‌سه‌ر هه‌موو موسڵمانێك و ئه‌و "١٠" مافه‌شی كه‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئێمه‌ ده‌بێت جێ به‌جێی بكه‌ین. هه‌موو ئه‌و فه‌رمودانه‌ش كه‌ باس له‌ماف و گه‌وره‌یی حاكم ده‌كه‌ن له‌ ئه‌سڵدا بۆ ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌یه‌، هه‌روه‌كو خۆشه‌ویستمان صلى الله علیه وسلم  ده‌فه‌رموێ: [سَبْعَةٌ یُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِی ظِلِّهِ، یَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: الإِمَامُ العَادِلُ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِی عِبَادَةِ رَبِّهِ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِی المَسَاجِدِ، وَرَجُلاَنِ تَحَابَّا فِی اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَیْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَیْهِ، وَرَجُلٌ طَلَبَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ، فَقَالَ: إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ، أَخْفَى حَتَّى لاَ تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ یَمِینُهُ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِیًا فَفَاضَتْ عَیْنَاهُ] رواه البخاری، هه‌وه‌روه‌ها صلى الله علیه وسلم ده‌فه‌رموێ: [ثلاثة لا یرد دعاؤهم: الذاكر الله كثیرا و دعوة المظلوم والإمام المقسط] [سلسلة الأحادیث الصحیحة وشیء من فقهها وفوائدها٣/ ٢١١].

بوونی ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ نیعمه‌تێكی گه‌وره‌ی خوای په‌روه‌ردگاره‌ و گوێڕایه‌ڵی له ‌سنوری شه‌رع واجیبه‌ و هه‌موو ده‌رچونێكیش له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ خروجه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی، ڕاپه‌ڕین به‌ڕووی حاكمی عادل ئاژاوه‌ گێریه‌ و نوێكردنه‌وه‌ی مه‌نهه‌جی خه‌واریجه‌ و له‌ت كردنی ڕیزی موسڵمانانه‌ كه ‌ئه‌وه‌ش تاوانێکی گه‌وره‌یه‌ و ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو موسڵمانێكه‌ به‌پێی توانا به‌ری ئه‌و هه‌وڵه‌ بگرێ.

سێیه‌م : حاكمی سته‌مكار یان جائر .

حاكمی "جائیر" یا  "سته‌مكار" ئه‌و حاكمه‌یه‌ ئیسلام له‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی شه‌ریعه‌ته‌ و سه‌روه‌ره‌، به‌ڵام بۆخۆی كه‌سێكی هه‌وا ویست و سته‌مكاره،‌ واته‌ كه‌ پێناسه‌ی حاكمی جائر ده‌كرێ نابێت له‌ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ به‌ته‌نها پێناسه‌كه‌ بكرێ؛ گه‌ر به‌ ته‌نها له‌ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ پێناسه‌ی حاكمی جائر یا سته‌مكار بكه‌ین، ئه‌وا لادانه‌ له‌ مه‌به‌ستی فوقه‌ها و ئیمامه‌كان ئه‌وانه‌ی له‌و بواره‌وه‌ نوسیویانه‌ و شێواندنی بابه‌ته‌كه‌شه‌، هه‌ربۆنمونه‌ زانایان قسه‌یان له‌سه‌ر "عَطِیَّةَ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ" واته‌ قبوڵكردنی به‌خشین له‌ سوڵتانی زاڵم  وه‌  "التَّقَلُّدُ مِنْ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ" قبوڵكردنی وه‌زیفه‌ له‌ سوڵتانی سته‌مكار كردووه‌، كه‌ مه‌به‌ستیان سوڵتان و حاكم به‌ پێناسه‌ ئیسلامی و شه‌رعییه‌كه‌ی نه‌وه‌ك ته‌نها حاكمی سته‌مكار له‌ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌، كه ‌ئه‌وكات ئه‌و حاكمانه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ حوكم به‌غه‌یری به‌رنامه‌ی خوا ده‌كه‌ن، هه‌ر بۆنمونه‌ وه‌كو حاكمێك كه‌ ماركسیه‌تی یا دیموكراسی به‌ به‌دیلی قورئان قبوڵه‌، خوا بمانپارێزێ.

كه‌وابوو ده‌بێت  ئه‌وه‌ بزانین مه‌به‌ستمان له‌ حاكمی جائر و سته‌مكار به‌ پێناسه‌ ئیسلامییه‌كه‌یه‌، ئه‌و وه‌صفه‌ش واته‌ جه‌ور و سته‌مكردن و لادان له‌ دادوه‌ری یا دوای هه‌ڵبژاردنی وه‌ریگرتوه‌ واته‌ سه‌ره‌تای حوكمی پیاوێكی باش و جێی متمانه‌ی خه‌ڵكی بووه‌، دواتر فاسق ده‌بێت و ده‌بێته‌ كه‌سێكی سته‌مكار، یا هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌سه‌ڵاتی زه‌وت كردووه‌و به‌زۆر هاتۆته‌ سه‌ر حوكم و هه‌وڵده‌دات دوای خۆشی بۆ كه‌س و كاری خۆی بیشه‌رعێنێ.

به‌ڵام له‌ هه‌ردوو حاڵه‌تدا ئه‌و حاكمه‌ حوكم به ‌شه‌رعی خوا ده‌كات و ئیسلام به‌رنامه‌یه‌ و شه‌رعی خوا له‌ دادگایه‌كان سه‌روه‌ره‌، له‌سه‌ر گۆڕینی ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ و ڕاپه‌ڕێن به‌ڕویدا ئیختلاف هه‌یه‌ گه‌رچی له‌ خوێندنه‌وه‌ی ته‌فصیڵی بۆچوونه‌كان ڕووبه‌ری ئیختلافه‌كه‌ زۆر كه‌م ده‌بێته‌وه‌.

"جائر" له‌زامانی عه‌ره‌بی به‌مانای لادان له‌ڕێی ڕاستی دێت، هه‌روه‌كو خوای په‌روه‌ردگار  عزوجل ده‌فه‌رموێ: {وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ وَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِینَ}النحل:٩

 ئیمام "البغوی" ده‌فه‌رموێ: "وَالْقَصْدُ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ. وَمِنْها جائِرٌ یَعْنِی: وَمِنَ السَّبِیلِ جَائِرٌ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ مُعْوَجٌّ" [تفسیر البغوی ٣/ ٧٣]. واته:‌ "جائر وه‌صفی ئه‌و رێیه‌‌  ناڕاسته‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكێك ده‌یگرنه‌ به‌ر و،  له‌ ڕاسته‌رێ دووریان ده‌خاته‌وه‌".

ئیمام "أبو هلال  العسكری" ده‌فه‌رموێ: "الْفرق بَین الظُّلم والجور" "أَن الْجور خلاف الاسْتقَامَة فِی الحكم وَفِی السِّیرَة السُّلْطَانِیَّة تَقول جَار الْحَاكِم فِی حكمه وَالسُّلْطَان فِی سیرته إِذا فَارق الاسْتقَامَة فِی ذَلِك".

جه‌ور پێچه‌وانه‌ی حه‌ق و ڕاسته‌ڕێ یه‌ له ‌حوكم  و له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی سوڵتانه‌كان"وأصل الظُّلم نُقْصَان الْحق"به‌ڵام سته‌م لێخواردن و كه‌م كردنه‌وه‌ی حه‌قه‌ "وخولف بَین النقیضین فَقیل فِی نقیض الظُّلم الانصاف" پێچه‌وانه‌ی سته‌م و جه‌وریش له‌ یه‌كجودان، پێچه‌وانه‌ی سته‌م ئینصافی یه‌؛ به‌ڵام پێچه‌وانه‌ی جه‌ور دادوه‌ری یه ‌"وَهُوَ إِعْطَاء الْحق على التَّمام وَفِی نقیض الْجور الْعدْل وَهُوَ الْعُدُول بِالْفِعْلِ إِلَى الْحق" [بروانه‌: الفروق اللغویة/أبو هلال العسكری ص: ٢٣١].

 بۆیه‌ شه‌یخ عوسه‌یمین ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: "ولیس الجور كما یتصوره بعض الناس الشدة فی الحكم، فمن الجور ألا یعدل فی الرعیة".

واته:‌ "جه‌ور توندی له‌ حوكم‌ نی یه‌ وه‌کو ئه‌وه‌ی ‌هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی لێی حاڵی بوون ، له‌ جه‌وركردنه‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكی نا دادپه‌روه‌ریانه‌ له‌ گه‌ڵ خه‌ڵكی" [بڕوانه‌: الشرح الممتع على زاد المستقنع ١٤/ ٣٤٢].

سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین هیچ ئیمام و زانایه‌ك جه‌وری حاكمیان قبوڵ نه‌بووه‌، هه‌مووی كۆڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی سته‌م كردن تاوانێكی گه‌وره‌یه‌، حاكم بیكات یا خه‌ڵكی تر؛ به‌ڵام جیاوازی له‌سه‌ر شێوازو كاتی لادانه‌كه‌یه‌، زۆربه‌ی  زۆری ئه‌و كتێبانه‌ش كه ‌نوسراوه‌ له ‌كات و‌ سه‌رده‌مێكا بووه‌، دوژمنان چاویان بڕیوه‌ته‌ خاك و حورمه‌تی موسڵمانان ئه‌و حاكمه‌ جائرانه‌ش سنوری ئیسلامیان پاراستوه‌ له‌ڕووی ئه‌وان گه‌رچی بۆ خۆیان سنوریان به‌زاندبێ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ئیمامه‌كان قبوڵ كردنی زوڵم و سته‌می حاكمی جائریان قبوڵ كردووه‌ نه‌وه‌ك  كارێكی وا بكه‌ن دووبه‌ره‌كی دروست ببێت و، وڵات بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی ئه‌هلی كوفر، به‌ڵام گه‌ر كرا و به‌بێ فیتنه‌ گۆڕدرا و زیانی گۆڕینی كه‌متر بوو له‌زیانی مانه‌وه‌ی ئه‌وا بیگومان هیچ زانایه‌ك نه‌یان فه‌رمووه‌ كارێكی خراپه‌.

ئیمام "إبن حجر" ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێ ده‌فه‌رموێ: "وَنقل بن التِّینِ عَنِ الدَّاوُدِیِّ قَالَ الَّذِی عَلَیْهِ الْعُلَمَاءُ فِی أُمَرَاءِ الْجَوْرِ أَنَّهُ إِنْ قَدَرَ عَلَى خَلْعِهِ بِغَیْرِ فِتْنَةٍ وَلَا ظُلْمٍ وَجَبَ وَإِلَّا فَالْوَاجِبُ الصَّبْرُ وَعَنْ بَعْضِهِمْ لَا یَجُوزُ عَقْدُ الْوِلَایَةِ لِفَاسِقٍ ابْتِدَاءً فَإِنْ أَحْدَثَ جَوْرًا بَعْدَ أَنْ كَانَ عَدْلًا فَاخْتَلَفُوا فِی جَوَازِ الْخُرُوجِ عَلَیْهِ وَالصَّحِیحُ الْمَنْعُ إِلَّا أَنْ یَكْفُرَ فَیَجِبُ الْخُرُوجُ عَلَیْهِ" [فتح الباری لابن حجر ١٣/ ٨].

ئینجا لێره‌ خاڵێكی زۆر گرنگ هه‌یه‌ ده‌بێت ئاماژه‌ی پێبكه‌ین؛ زۆر جار ده‌بینین خه‌ڵكانێك له‌ هه‌وڵی ئه‌وه ‌دان، شه‌رعییه‌ت بده‌ن به‌ مانه‌وه‌ی حاكمی جائر، كه‌ ئه‌وه‌ش پێچه‌وانه‌ی جومله‌ی ئیمام و زانایانی ئه‌و ئومه‌ته‌یه‌، ئه‌صل لابردنییه‌تی و هێنانی حاكمی عادله‌، به‌ڵام بۆ دورخستنه‌وه‌ی زیانێكی گه‌وره‌تر فه‌توا به‌گوێرایه‌ڵیان دراوه‌. ئینجا نابێت له‌ مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ حاكمی فاجیر"المداهنة والمداراة" تێكه‌ڵ بكه‌ین.

موداهه‌نه‌ هه‌ڵسوكه‌وت و گوفتاره‌ له‌گه‌ڵ كه‌سێك به‌پێچه‌وانه‌ی باوه‌ڕی دڵت به‌رامبه‌ر به‌و كه‌سه،‌ یا له‌سه‌ر شاردنه‌وه‌ی حه‌ق و نه‌گوتنی له‌به‌ر خاتری ئه‌و كه‌سه‌ یاكڕینی دونیا به‌دین، ئه‌و جۆره‌ موداهه‌نه‌یه‌ زیاتر له‌گه‌ڵ حاكم و ده‌وڵه‌مه‌ندان  كراوه‌ بۆ رازی كردنی دڵیان به‌بێ زۆری لێكردن. ئیمام "ابن فارس" ده‌فه‌رموێ:"دَاهَنْتُ الرَّجُلَ، إِذَا وَارَبْتَهُ وَأَظْهَرْتَ لَهُ خِلَافَ مَا تُضْمِرُ لَهُ" [مقاییس اللغة ٢/ ٣٠٨] هه‌روه‌ها ئیمام "ابن الوزیر"ده‌رباره‌ی جیاوازی  موداهه‌نه‌ و مودارات گوته‌ی زانایان دێنیته‌وه‌و ده‌فه‌رموێ: "والفرق بینهما أن ما كان من أمر الدین، مثل أن یفتی بغیر الحق، أو یكذب، أو یفعلَ شیئاً من المحرمات، أو یترك شیئاً من الواجبات، فهذه مداهَنَةٌ محرَّمَةٌ".

جیاوازی نێوان ئه‌و دوو مانایه‌ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ئاین هه‌یه‌ وه‌كو فه‌توا دان به‌بێ حه‌ق یا درۆكردن، یاكردنی حه‌رامێك یا نه‌كردنی واجبێك ئه‌و جۆره‌ موداهه‌نه‌یه‌ حه‌رامه‌. واته‌ كڕینی دونیایه‌ به‌دین"والمداراة بأمور الدنیا، مثل أن تعطیه مالك، أو تُحْسِنَ إلیه، فهذه مداراةٌ لا بأس بها".

به‌ڵام مودارات وه‌كو ئه‌وه‌ی پاره‌ی خۆتی پێببه‌خشی یا له ‌مافێكی خۆت خۆش بی ئه‌و كاره‌ هیچی تیانیه‌. [بروانە: العواصم والقواصم فی الذب عن سنة أبی القاسم ٨/ ١٨٦] كه‌وابوو موداهه‌نه‌ له‌گه‌ڵ حاكمی فاجیر نابێت بكرێ.

 

          

صفحات سایت

پیچک