تبلیغات
ماڵپه‌ری ئیسلام كورد
Rss
Logo
ADS
زاراوه‌كانی قیرائات

مه‌تنی تحفة الأطفال

ته‌فسیری قورئانی پیرۆز

شێوازی نوێژی پێغه‌مبه‌ر

ئامۆژگاری بۆ موسڵمانان

كاتی بانگه‌كان&بانكبێژان

24 كاتژمێر راسته‌وخۆ

ئاماری ماڵپه‌ر
میوانانی سه‌رهێل

ژماره‌ى سه‌ردانه‌كان

ڕاپرسی ماڵپه‌ر
ئایا تا ئێستا سوودت له‌ ماڵپه‌ری ئیسلام كورد بینیوه‌؟؟؟

ماڵپه‌ره‌ كۆنه‌كه‌مان
عه‌لمانیه‌ت بناسه‌
گێژاوی مه‌دخه‌لیزم
مێژووی انصار الاسلام
فیرعه‌ونی زه‌مان و قه‌یرانی...

 

 

 

ئه‌م بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌
له‌ به‌شی : بیروباوه‌ڕی موسڵمان,

 

بگه‌ به ‌مه‌رام له ‌"حوكم و ناسینی جۆره‌كانی حوكام" به‌شی دووه‌م


نوسینی: م،سه‌رباز موحه‌ممه‌د حه‌سه‌ن

... له‌مێژووی ئیسلام قه‌ت ئه‌وه‌ نادۆزیه‌وه‌ حاكمێك دژایه‌تی ئیسلامی كردبێ و، زانایان فه‌توایان به‌ گوێڕایه‌ڵی دابێ، به‌ڵكو سه‌ره‌ڕای زۆرێك له‌زوڵم و فسوقی حاكمه‌كان به‌ڵام پاراستن و پارێزگاری له‌و ئیسلامه‌ خاڵی سه‌ره‌كیان بووه‌، مێژووی ئه‌و ئیسلامه‌ش گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستی یه‌.
 
... بۆیه‌ ده‌ڵێین ئه‌و كه‌سانه‌ زۆر هه‌ڵه‌ن گه‌ر بێن گوێڕایه‌ڵی بۆ حاكمێك كه‌ قورئانی له‌سه‌ر حوكم لاداوه‌و دژایه‌تی ئه‌و ئیسلامه‌ ده‌كات، گوێڕایه‌ڵی بۆ ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ به‌بیرو بۆ چونی زانایان بشه‌رعێنن، كێشه‌كه‌ له‌و تێكه‌ڵ كردنه‌ دایه‌و ئه‌و جۆره‌ بۆچونه‌ بیدعه‌یه‌كی ترسناكی لێده‌كه‌وێته‌وه‌و ده‌بێت پێشی لێبگیرێ!!

بسم الله‌ الرحمن الرحیم

    إن الحمد لله نحمده ونستعینه ونستغفره ، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سیئات أعمالنا من یهده الله فلا مضل له ، ومن یضلل فلا هادی له ، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شریك له ، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله ﴿ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ ﴾. ﴿ یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِی خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِیراً وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِی تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَیْكُمْ رَقِیباً ﴾. ﴿ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً  یُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَیَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَن یُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِیماً ﴾.

أما بعد :

ئه‌رك و مافی "خه‌لیفه"‌ یا "ئیمام" یا "سوڵتان" یا "حاكم" له‌ئیسلام

گرنگی وه‌زیفه‌ی ئیمام له‌ئیسلام له‌ خودی وه‌زیفه‌و مه‌قامه‌كه‌دایه‌ نه‌وه‌ك له‌ خودی كه‌سه‌كه‌، واته‌ گرنگ نییه‌ كێ ده‌كرێته‌ یا ده‌بێته‌ حاكم گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه ئه‌ركه‌كانی به‌جێ بگه‌یه‌نێ و هه‌ده‌فه‌كانی بپێكێ، تاوه‌كو مافه‌كانی بپارێزرێ حاكم نه‌هاتۆته‌ سه‌ر كورسی حوكم بۆ پاراستنی خودی خۆی و كه‌س و كارو بنه‌ماڵه‌و قه‌بیله‌ی، به‌ڵكو حاكم له‌ئیسلام بۆ پاراستنی چه‌ند خاڵێك، حاكم شه‌رعییه‌تی به‌مانه‌وه‌ی ئه‌و خاڵانه‌یه‌و، شه‌رعییه‌ت لێ سه‌ندنه‌وه‌شی به‌نه‌مانی ئه‌و خاڵانه‌یه.

زانایانی ئیسلام باسی مافی گه‌لیان كردووه‌ له‌سه‌ر "ئیمام" یا "خه‌لیفه"‌ یا "حاكم" واته‌ له‌به‌ر بوونی ئه‌و خالانه‌ شه‌رعییه‌تی گوێڕایه‌ڵی پێدراوه‌ به‌نه‌مانی ئه‌و خاڵانه‌ شه‌رعی یه‌تی گوێرایه‌ڵی لێ ده‌سه‌نرێته‌وه‌و توانای گۆڕینی به‌نه‌زه‌ری ئیعتباره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێ. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ئیسلامدا هیچ فه‌رمانێك به‌ده‌ر نییه‌ له‌توانای مرۆڤ.
ئیمام (أبو عبد الله بدر الدین ابن جماعة)  له‌كتێبی (تحریر الأحكام فی تدبیر أهل الإسلام) دوای ئه‌وه‌ی باسی مافی ئیمام له‌سه‌ر خهڵكی ده‌كات ئینجا باسی ئه‌و 10 مافه‌ی خه‌ڵكی ده‌كات له‌سه‌ر حاكم  و ده‌فه‌رموێ:
 
وَأما حُقُوق الرّعیة الْعشْرَة على السُّلْطَان:
فَالْأول: حمایة بَیْضَة الْإِسْلَام والذب عَنْهَا، إِمَّا فِی كل إقلیم إِن كَانَ خَلیفَة، أَو فِی الْقطر الْمُخْتَص بِهِ إِن كَانَ مفوضاً إِلَیْهِ، فَیقوم بجهاد الْمُشْركین وَدفع الْمُحَاربین والباغین، وتدبیر الجیوش، وتجنید الْجنُود، وتحصین الثغور بالعدة الْمَانِعَة وَالْعدة الدافعة، وبالنظر فِی تَرْتِیب الأجناد فِی الْجِهَات على حسب الْحَاجَات وَتَقْدِیر إقطاعهم، وأرزاقهم، وَصَلَاح أَحْوَالهم).
 
واته‌ ئه‌و 10 مافه‌ی خه‌ڵكی له‌سه‌ر سوڵتان:
یه‌كه‌میان: ( پاراستنی ئیسلام و به‌رگری كردن لێی)  واته‌ خاڵی یه‌كه‌می خه‌لیفه‌ یاسوڵتان پاراستنی ئه‌و دینه‌یه‌ گه‌ر خه‌لیفه‌ بوو ده‌بێت دین له‌ هه‌موو وڵاته‌كانی ژێر دروشمی خیلافه‌ت بپارێزێ، گه‌ر حاكمی وڵاتێكیش بوو ده‌بێت ئیسلام له‌و وڵاته‌ بپارێزێ كه‌ پێی راسپێردراوه‌، جیهادی موشریكه‌كان بكات و خه‌ڵك و وڵات له‌ رێگرو ئاژاوه‌گێڕان بپارێزێ و سه‌رباز و له‌شكر ئاماده‌بكات و خۆی بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌هه‌موو ڕوویه‌ك قایم بكات. واته‌ پاراستن و پارێزگاری له‌و ئیسلامه ‌خه‌می یه‌كه‌می حاكمه‌ بۆیه‌ له‌مێژووی ئیسلام قه‌ت ئه‌وه‌ نادۆزیه‌وه‌ حاكمێك دژایه‌تی ئیسلامی كردبێ و زانایان فه‌توایان به‌ گوێڕایه‌ڵی دابێ به‌ڵكو سه‌ره‌ڕای زۆرێك له‌زوڵم و فسوقی حاكمه‌كان به‌ڵام پاراستن و پارێزگاری له‌و ئیسلامه‌ خاڵی سه‌ره‌كیان بووه‌، مێژووی ئه‌و ئیسلامه‌ش گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستی یه‌.
 
الْحق الثَّانِی: حفظ الدّین على أُصُوله المقررة، وقواعده المحررة، ورد الْبدع، والمبتدعین،  وإیضاح حجج الدّین، وَنشر الْعُلُوم الشَّرْعِیَّة، وتعظیم الْعلم وَأَهله، وَرفع مناره وَمحله، ومخالطة الْعلمَاء الْأَعْلَام، النصحاء لدین الْإِسْلَام، ومشاورتهم فِی موارد الْأَحْكَام،ومصادر النَّقْض والإبرام. قَالَ الله تَعَالَى لنَبیه  صلى الله عَلَیْهِ وَسلم  {وشاورهم فِی الْأمر}.
مافی دووه‌می خه‌ڵكی له‌سه‌ر حاكم : پاراستنی ئه‌و دینه‌یه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌و بنه‌ما ئه‌صلییه‌كانی خۆی دوور له‌ هه‌موو ته‌حریفێك، واته‌ حاكم نه‌ك ده‌بێت رێ له‌و كه‌سانه‌ بگرێت كه‌ دژایه‌تی ئیسلام ده‌كه‌ن به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌هلی عیلم له‌خۆ نزیك بكاته‌وه‌، تاوه‌كو بتوانێ له‌ڕێی ئه‌وانه‌وه‌ ئه‌و ئیسلامه‌ وه‌ك خۆی بپارێزێت، حاكم مافی گوێڕایه‌ڵی له‌ده‌ست ده‌دات، گه‌ر هات و هه‌وڵی شێواندن و ناشرین كردنی ئیسلامی دا،  پاراستنی ئه‌و ئیسلامه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ و بنه‌ما سه‌ره‌كی یه‌كانی خۆی و پوچه‌ڵكردنی هه‌موو هه‌وڵێك بۆ لادانی ئه‌و ئیسلامه‌ له‌واقیع، ئه‌ركی حاكمه‌و زانایانی ئومه‌ت له‌سه‌ره‌ی كۆڕان.
 
 الْحق الثَّالِث: إِقَامَة شَعَائِر الْإِسْلَام: كفروض الصَّلَوَات، وَالْجمع وَالْجَمَاعَات، وَالْأَذَان، وَالْإِقَامَة، والخطابة، والإمامة، وَمِنْه النّظر فِی أَمر الصّیام وَالْفطر، وأهلّته، وَحج الْبَیْت الْحَرَام وعمرته. وَمِنْه: الاعتناء بالأعیاد، وتیسیر الحجیج من نواحی الْبِلَاد، وَإِصْلَاح طرقها وأمنها فِی مَسِیرهمْ، وانتخاب من ینظر أُمُورهم.
ئه‌ركی سێیه‌می حاكم: جێبه‌جێ كردنی شه‌عائری ئه‌و ئیسلامه‌ واته‌ حاكم نه‌ك ته‌نها هه‌ر به‌قسه‌ بڵێ ئه‌و ئیسلامه‌ حورمه‌تی له‌حكومه‌تی من هه‌یه‌ به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌و قسه‌یه‌ به‌كرده‌وه‌ بسه‌لمێنێ، كردنی نوێژه‌ فه‌رزه‌كان و جومعه‌و جه‌ماعه‌ت و بانگدان و قامه‌ت كردن و ووتاری هه‌ینی و پێش نوێژی و رۆژو و جه‌ژنه‌كان و حه‌ج و عومره‌و گرنگی دان به‌ جه‌ژنه‌كان و ڕێگا خۆشكردن و ئاسانكاری بۆ حه‌ج كردن هه‌موو ئه‌و كارانه‌ ئه‌ركی حاكمه‌ ده‌بێت مشوری بخوات خه‌ڵكی شیاو ڕاسپارێ بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و كارانه‌ و، توانای ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌و كارانه‌ مل كه‌چ بكات.
 
الْحق الرَّابِع: فصل القضایا وَالْأَحْكَام، بتقلید الْوُلَاة والحكام لقطع المنازعات بَین الْخُصُوم، وكف الظَّالِم عَن الْمَظْلُوم، وَلَا یولی ذَلِك إِلَّا من یَثِق بدیانته وأمانته وصیانته من الْعلمَاء والصلحاء، والكفاة النصحاء،وَلَا یدع السُّؤَال عَن أخبارهم والبحث عَن أَحْوَالهم، لیعلم حَال الْوُلَاة مَعَ الرّعیة، فَإِنَّهُ مسؤول عَنْهُم، مطَالب بِالْجِنَایَةِ مِنْهُم. قَالَ رَسُول الله  صلى الله عَلَیْهِ وَسلم (كل رَاع مسۆول عَن رَعیته).
مافی چواره‌م: له‌سه‌ر حاكمه‌ كه‌سی شیاو و خاوه‌ن دین و ئه‌مانه‌ت له‌لایه‌ن حاكمه‌وه‌ دیاری بكرێ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كێشه‌كان و به‌رگرتن له‌زوڵمی سته‌مكار، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش حاكم ده‌بێ خۆی لێیان بپێچێته‌وه‌ ئاگارداری ئه‌و كه‌سانه‌ بێت كه ‌كاریانی پێ ڕاسپاردوه‌.
 
الْحق الْخَامِس: إِقَامَة فرض الْجِهَاد بِنَفسِهِ، وبجیوشه أَو سرایاه وبعوثه، وَأَقل مَا یجب فِی كل سنة مرّة إِن كَانَ بِالْمُسْلِمین قُوَّة، فَإِن دعت الْحَاجة إِلَى أَكثر مِنْهُ وَجب بِقدر الْحَاجة، وَلَا یخلی سنة من جِهَاد إِلَّا لعذر كضعف بِالْمُسْلِمین - وَالْعِیَاذ بِاللَّه تَعَالَى - واشتغالهم بفكاك أَسْرَاهُم، واستنقاذ بِلَاد استولى الْكفَّار عَلَیْهَا. وَیبدأ بِقِتَال من یَلِیهِ من الْكفَّار إِلَّا إِذا قَصده الْأَبْعَد، فَیبْدَأ بقتاله لدفعه.
مافی پێنجه‌م: حاكم له‌ئیسلامدا ده‌بێت خۆی مشوری جیهاد بخوات هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سوپاو له‌شكر ئاماده‌ كات، به‌لای كه‌می ساڵێ یه‌ك جار به‌و فه‌رزه‌ هه‌ڵسێت، بێگومان گه‌ر بارودۆخی موسڵمانان له‌باربوو و بانگه‌وازی ئیسلامی كۆسپی له‌پێش دانرابوو، هه‌روه‌ها ده‌بێت حاكم له‌خه‌می موسڵمانان بێت و گه‌ر موسڵمانان له‌دیل دابوون ده‌بێ هه‌وڵی كڕینه‌وه‌یان یا گۆڕینه‌وه‌یان بدات و ئازادیان بكات.
 
الْحق السَّادِس: إِقَامَة الْحُدُود الشَّرْعِیَّة على الشُّرُوط  المرعیة، صِیَانة لمحارم الله عَن التجریء عَلَیْهَا، ولحقوق الْعباد عَن التخطی إِلَیْهَا. ویسوّی فِی الْحُدُود بَین الْقوی والضعیف، والوضیع والشریف. قَالَ رَسُول الله  صلى الله عَلَیْهِ وَسلم  :  " إِنَّمَا اهلك من كَانَ قبلكُمْ انهم كَانُوا یُقِیمُونَ الْحُدُود على الوضیع، ویتركون الشریف، وَایْم الله لو اَن فَاطمَه‌ بنت مُحَمَّد سرقت لقطع مُحَمَّد یدهَا".
مافی شه‌شه‌م: ئه‌ركی حاكمه‌ كه‌ شه‌رعی خوا به‌سه‌ر ئه‌و خه‌ڵكه‌ بسه‌پێنێ بۆ پاراستنی سنوره‌كانی خوای په‌روه‌ردگار و پاراستنی مافی خه‌ڵكی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حیكمه‌ت له‌و حدودانه‌ی له‌ئیسلامدا هاتوه‌ هێنانه‌ دی ئه‌و دوو خاڵه‌یه‌ پاراستنی سنوری شه‌رع و پاراستنی مافی خه‌ڵكی، ئه‌و حدودانه‌ش له‌ئیسلامدا هه‌موو كه‌س له‌به‌رامبه‌ری له‌یه‌ك ئاستن و چۆن به‌سه‌ر هه‌ژارێك ده‌سه‌پێنرێ ئاواش به‌سه‌ر پادشاو سوڵتان ده‌سه‌پێنرێ.
 
الْحق السَّابِع: جبایة الزكوات والجزیة من أَهلهَا، وأموال الْفَیْء وَالْخَرَاج عِنْد محلهَا، وَصرف ذَلِك فِی مصارفه الشَّرْعِیَّة، وجهاته المرضیة، وَضبط جِهَات ذَلِك، وتفویضه إِلَى الثِّقَات من الْعمَّال.
مافی حه‌وته‌م: كۆكردنه‌وه‌ی زه‌كات و جیزیه‌ له‌خاوه‌نه‌كانی و خه‌رج كردنی له‌شوێنی گونجاوی خۆی به‌پێی شه‌رع، هه‌روه‌ها دانانی كه‌سی شیاو بۆ سه‌رپه‌رشتی ئه‌و كارانه‌ .
 
الْحق الثَّامِن: النّظر فِی أوقاف الْبر والقربات، وصرفها فِیمَا هِیَ لَهُ من الْجِهَات، وَعمارَة القناطر وتسهیل سبل الْخیرَات.
مافی هه‌شته‌م: دانانی كه‌سی شیاو بۆ سه‌ر په‌رشتی ئه‌و موڵكانه‌ی وه‌قف كراون و خه‌رج كردنی داهاته‌كان له‌رێی شیاو و ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ی ووڵات پێی.
 
الْحق التَّاسِع: النّظر فِی قسم الْغَنَائِم وتقسیمها، وَصرف أخماسها إِلَى مستحقیها، كَمَا سَیَأْتِی تفصیلها فِی بَاب الْغَنَائِم إِن شَاءَ الله تَعَالَى.
مافی نۆهه‌م‌: دابه‌ش كردنی غه‌نیمه‌ به‌و شێوه‌‌ی شه‌رع دایناوه‌.
 
الْحق الْعَاشِر: الْعدْل فِی سُلْطَانه، وسلوك موارده فِی جَمِیع شَأْنه. قَالَ تَعَالَى {إِن الله یَأْمر بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَان} . وَقَالَ تَعَالَى: {وَإِذا قُلْتُمْ فاعدلوا}.
مافی ده‌هه‌‌م: دادوه‌ری له‌حوكم گێڕی و ڕه‌خساندنی زه‌مینه‌یه‌كی له‌بار بۆ عه‌داله‌ت له‌هه‌موو بواره‌كان.
 
ئه‌وه‌ به‌كورتی ئه‌و 10 خاڵه‌یه‌ كه‌مافی خه‌ڵكین به‌سه‌ر حاكم و سوڵتان، وه ‌ده‌بێت خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات به‌و ئه‌ركانه‌ هه‌ڵسێت. ئه‌وخالانه‌ی ئیمام ( ابن جماعة) ئاماژه‌ی پێفه‌رمووه‌ له‌زۆربه‌ی كتێبه‌كانی بواری سیاسه‌ی شه‌رعی دووباره‌ بۆته‌وه‌و هه‌ر بۆ نمونه‌ سه‌یری كتێبی (الأحكام السلطانیة / الماوردی ) و (الأحكام السلطانیة /القاضی أبو یعلى ) بكه‌.
كه‌وابوو حاكم مافی گوێڕایه‌ڵی هه‌یه‌ به‌سه‌ر ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌ڵام ده‌بێت ئه‌و خاڵانه‌ بهێنێته‌ دی به‌تایبه‌ت خاڵی یه‌كه‌م و دووه‌م واته‌ پاراستنی ئیسلام و پارێزگاری لێكردنی له‌سه‌ر بنچینه‌و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی خۆی و تێكه‌ڵ كردنی به‌واقیعی خه‌ڵكی، كه ‌به‌و خاڵه‌ش حاكمی موسڵمان و حاكمی غه‌یره‌ موسڵمان له‌یه‌ك جوداده‌بێته‌وه‌، واته‌ گه‌ر باسی شه‌رع بكه‌ین ده‌بێت ئه‌وه‌ به‌و خه‌ڵكه‌ ڕابگه‌یه‌نین كه‌ گوێڕایه‌ڵی حاكم به‌پێی شه‌رع له‌سه‌ر ئه‌و خاڵانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌، ئێمه‌ لێره‌دا باسی ئه‌وه‌ ناكه‌ین گوێڕایه‌ڵی حاكم به‌پێی یاسا ده‌ستكرده‌كان و هه‌ڵقوڵاوی فیكری به‌شه‌ر كه‌ بێگومان له‌و به‌رنامه‌ ده‌ستكردنانه‌ش مافی حاكم و مه‌حكوم دیاری كراوه‌ بۆیه‌ ده‌ڵێین ئه‌و كه‌سانه‌ زۆر هه‌ڵه‌ن گه‌ر بێن گوێڕایه‌ڵی بۆ حاكمێك كه‌ قورئانی له‌سه‌ر حوكم لاداوه‌و دژایه‌تی ئه‌و ئیسلامه‌ ده‌كات، گوێڕایه‌ڵی بۆ ئه‌و جۆره‌ حاكمه‌ به‌بیرو بۆ چونی زانایان بشه‌رعێنن، كێشه‌كه‌ له‌و تێكه‌ڵ كردنه‌ دایه‌و ئه‌و جۆره‌ بۆچونه‌ بیدعه‌یه‌كی ترسناكی لێده‌كه‌وێته‌وه‌و ده‌بێت پێشی لێبگیرێ.
 
دووای زانینی مافی خه‌ڵكی به‌سه‌ر حاكم و وه‌زیفه‌ی حاكم مافی گوێڕایه‌ڵی پێدراوه‌ له‌به‌ر ئه‌و خاڵانه‌، بۆیه‌ گه‌ر حاكم به‌و خاڵانه‌ هه‌ڵسا ئه‌و كات خه‌ڵكی ده‌بێت گوێڕایه‌ڵی بكه‌ن. وه‌ زانایان به‌  10 خاڵ باسی مافی حاكمیان كردوه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكی، لێره‌ له‌و كتێبه‌ی ئیمام (ابن جماعة) سه‌ره‌تا باسی مافی حاكمی كردوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حاكمی شه‌رعی بوونی هه‌بوه‌و ده‌وڵه‌تی دینی له‌ئارادابووه،‌ به‌ڵام له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌ گه‌لی موسڵمان زۆرن و ده‌وڵه‌تی دینی بوونی نییه‌ و ناكرێ له ‌ده‌وڵه‌تێكی نادینی داوا له‌خه‌ڵكی بكرێت به‌پێی شه‌رعی خوا هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ حاكمێك بكرێت كه‌ خۆی ئه‌و شه‌رعه‌ی له‌ حوكم لاداوه‌ و، ته‌حاكوم بۆ ئه‌و شه‌رعه‌ به‌ سه‌ده‌ی تاریك له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات خوای گه‌وره‌ بمانپارێزێ. هه‌ر له‌به‌ر ڕه‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و شوبهه‌یه‌و به‌رگرتن له‌و جۆره‌ بیدعه‌یه‌ ئێمه‌ سه‌ره‌تا باسی مافی خه‌ڵكیمان كرد به‌سه‌ر حاكم بۆئه‌وه‌ی خه‌ڵكی بزانن كامه‌ حاكمه‌ به‌پێی شه‌رع گوێڕایه‌ڵی واجیبه‌.
 
ئیمام (ابن جماعة)  ده‌فه‌رمووێ:
أما حُقُوق السُّلْطَان الْعشْرَة: فَالْحق الأول:
بذل الطَّاعَة لَهُ ظَاهرا وَبَاطنا، فِی كل مَا یَأْمر بِهِ أَو ینْهَى عَنهُ، إِلَّا أَن یكون مَعْصِیّة؛ قَالَ الله تَعَالَى: {یَا أَیهَا الَّذین آمنُوا أطِیعُوا الله وَأَطیعُوا الرَّسُول وأولی الْأَمر مِنْكُم.
وأولو الْأَمر هم: الإِمَام ونوابه عِنْد الْأَكْثَرین. وَقیل: هم الْعلمَاء. وَقَالَ النَّبِی ( صلى الله عَلَیْهِ وَسلم ) :  السّمع وَالطَّاعَة على الْمُسلم فِیمَا أحب أَو كره مَا لم یُؤمر بِمَعْصِیَة ". فقد أوجب الله تَعَالَى وَرَسُوله: طَاعَة ولی الْأَمر، وَلم یستثنِ مِنْهُ سوى الْمعْصِیَة، فَبَقیَ مَا عداهُ على الِامْتِثَال).
 
سه‌باره‌ت به‌و 10 مافه‌ی سوڵتان ئیمام ده‌فه‌رمووێ:
یه‌كه‌م: گوێڕایه‌ڵی كردنی به‌نهێنی و ئاشكرا بۆ هه‌موو فه‌رمانه‌كان و نه‌هییه‌كانی جگه‌ له‌ شكاندنی فه‌رمانی خوا (سبحانه وتعالى) خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێ:{یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا} (النساء: 59). هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویستمان (صلى الله علیه وسلم) ده‌فه‌رمووێ: "السّمع وَالطَّاعَة على الْمُسلم فِیمَا أحب أَو كره مَا لم یُؤمر بِمَعْصِیَة". به‌پێی ئه‌و ده‌قانه‌ گوێڕایه‌ڵی حاكمی موسڵمان واجیبه‌و سه‌رپێچی كردنیشی حه‌رامه.
 
 
 
روونكردنه‌وه‌یه‌كی گرنگ:-
خوای په‌روه‌ردگار سبحانه وتعالى ده‌فه‌رمووێ:
 {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا} (النساء: 59).
ئه‌و ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی زۆر به‌هێزه‌ و قسه‌ بڕه‌ له‌سه‌ر شه‌رعییه‌تی گوێڕایه‌ڵی حاكمه‌كان و ده‌رنه‌چون له‌فه‌رمانه‌كانی، به‌ڵام زۆر جار كه‌سانێكی ناحاڵی ئه‌و ئایه‌ته‌ داده‌به‌زێنه‌ سه‌ر واقیعی حاكمێك كه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌و ئایه‌ته‌وه‌ نییه‌، بۆیه‌ گرنگه‌ به‌تێری تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌و ئایه‌ته‌ به‌و ئومێده‌ی له‌ چوار چێوه‌ی ڕوونكردنه‌وه‌ی ته‌واوی ئه‌و ئایه‌ته‌ گومانه‌كانیش بڕه‌وێته‌وه.
خوای په‌ره‌وه‌ردگار له‌ئایه‌تی پێش ئه‌وه‌ ده‌فه‌رموێ: {إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِیعًا بَصِیرًا} (النساء: 58). خوای په‌روه‌ردگار فه‌رمانمان پێده‌كات ئه‌مانه‌ت بگه‌یه‌نینه‌وه‌ ده‌ست خاوه‌نه‌كه‌ی وه‌ له‌كاتی حوكم دانیشا دادوه‌ربین، ئه‌و فه‌رمانه‌ بۆ موسڵمانه‌ كه‌ حاكمیش تاكێكه‌ له‌كۆمه‌ڵی ئیسلامی بۆیه‌ موسڵمان موكه‌له‌فه‌ به‌ دادوه‌ری له‌ هه‌موو شتێك و له‌گه‌ڵ هه‌موو كه‌سێك.
 
شه‌یخ ئه‌لسه‌عدی ره‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ی لێبێ ده‌فه‌رمووێ: (والمراد بالعدل الذی أمر الله بالحكم به هو ما شرعه الله على لسان رسوله من الحدود والأحكام، وهذا یستلزم معرفة العدل لیحكم به. ولما كانت هذه أوامر حسنة عادلة قال: {إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِیعًا بَصِیرًا} وهذا مدح من الله لأوامره ونواهیه، لاشتمالها على مصالح الدارین ودفع مضارهما، لأن شارعها السمیع البصیر الذی لا تخفى علیه خافیة، ویعلم بمصالح العباد ما لا یعلمون).
ئه‌و دادوه‌رییه‌ی كه‌ خوای په‌روه‌ردگار فه‌رمانی پێكردوه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ شه‌رعی خوای گه‌وره‌ له‌حدود و ئه‌حكامه‌كان، واته‌ عه‌داله‌ت به‌مه‌فهومی ئیسلامی ڕه‌فتار كردن له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی یا ڕێكخستنی په‌یوه‌ندی نێوان تاك و خوای گه‌وره،‌ وه‌ ڕێكخستنی په‌یوه‌ندی نێوان تاك و كۆمه‌ڵ له‌سه‌ر ئه‌و بنچینانه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێكردوه‌، ئه‌وه‌ مانای عه‌داله‌ته‌ ، هه‌ر كه‌سێك تالیبی بنچینه‌و بنه‌مای عه‌داله‌ت بێ ‌جگه‌ له‌ئیسلام،  با بێگومان بێ كه‌ نایدۆزێته‌وه.
ئینجا له‌دوای ئه‌و وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر زه‌ڕوڕه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ شه‌رعی خوا و پابه‌ند بوون به‌ مانای عه‌داله‌ت ده‌فه‌رموێ: {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا} واته‌ ئه‌ی بڕوا دارینه‌.  بانگكردننه‌‌كه‌ بۆ ئه‌هلی باوه‌ڕه‌ هه‌روه‌كو له‌چه‌ند ئایه‌تێكی تریش بانگی ئه‌هلی باوه‌ڕی كردوه‌ وه‌كو { یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ}  (آل عمران: 102).
 {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا یَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَكُمُ الْآیَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} (آل عمران: 118).
 
 هه‌ره‌وه‌ها خوای په‌روه‌ردگار هه‌موو خه‌ڵكیشی بانگكردوه‌ وه‌كو: {یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِی خَلَقَكُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} (البقرة: 21).
 {یَا أَیُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ} (البقرة: 168).
 
 هه‌روه‌ها (جن و ئینس)یشی بانگكردوه‌ وه‌كو { یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ}  (الرحمن: 33).
هه‌ر بانگكردنێك تایبه‌ت مه‌ندی خۆی هه‌یه،‌ له‌و ئایه‌ته‌ی كه‌فه‌رمان به‌گوێڕایه‌ڵی حاكم ده‌كات خوای په‌روه‌ردگار بانگی ئه‌هلی باوه‌ڕی كردوه‌ {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا} ئینجا ده‌فه‌رمووێ {أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ} گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن وه‌گوێڕایه‌ڵی پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی بكه‌ن ئینجا ده‌فه‌رمووێ (وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ) وه‌ خاوه‌ن ده‌سته‌ڵات له‌خۆتان.
 تاعه‌تی خوای په‌روه‌ردگار ئینجا تاعه‌تی پێغه‌مبه‌ر(صلى ا لله علیه وسلم) به‌ڵام تاعه‌تی حاكم (أطیعوا) ی له‌گه‌ڵ نه‌هاتوه‌ واته‌ وا نه‌هاتووه‌ (واطیعوا اولى الامر منكم) له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تاعه‌تی حاكم به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌تاعه‌تی خوای په‌روه‌ردگارو پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست، ئینجا خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێ(منكم) واته‌ نه‌ك موتڵه‌قی حاكم به‌ڵكو حاكم له‌ئێوه‌، كه‌ پێشتر بانگی كردوون به‌صیفه‌تی ئیمان، بۆیه‌ بنچینه‌و بنه‌مای گشتی یه‌(لاطاعة لمخلوق فی معصیة الخالق) ئینجا خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێ {فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ} واته‌ هه‌ر ئیختلافێك له‌سه‌ر هه‌ربابه‌تێك كه‌وته‌ نێوانتان چاره‌ی بكه‌ن به‌قورئان و فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست، ئه‌و ئایه‌ته‌ فه‌رمانه‌ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ قورئان و سونه‌ت له‌كاتی ئیختلاف، وه‌ ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ش مه‌رجی ئیمانه‌ بۆیه‌ ده‌فه‌رموێ: {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ} واته‌ گه‌ر باوه‌ڕتان به‌خوای په‌روه‌ردگار و پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست هه‌یه‌ ته‌حكیمی قورئان و سونه‌ت بكه‌ن.
 
هه‌ر بۆیه‌ شه‌یخ ئه‌لسه‌عدی ده‌فه‌رموێ(فالرد إلیهما شرط فی الإیمان فلهذا قال: {إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ} فدل ذلك على أن من لم یرد إلیهما مسائل النزاع فلیس بمؤمن حقیقة، بل مؤمن بالطاغوت، كما ذكر فی الآیة بعدها {ذَلِكَ} أی: الرد إلى الله ورسوله {خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلا} فإن حكم الله ورسوله أحسن الأحكام وأعدلها وأصلحها للناس فی أمر دینهم ودنیاهم وعاقبتهم.   تفسیر السعدی ـ تیسیر الكریم الرحمن ص:183).
 
كه‌وابوو جاهیله‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ئه‌و ئایه‌ته‌ به‌به‌ڵگه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ بۆ موتڵه‌‌قی حاكم، هیچ كه‌سێكی دڵسۆزیش گومانی له‌وه‌ دانیه‌ كه‌ نیعه‌مه‌تێکی گه‌وره‌یه‌  هه‌بوونی حاكمێكی موسڵمان حوكم به‌كیتاب و سونه‌ت بكات و، یه‌كێتی ڕیزی موسڵمانان بپارێزێ و حوڕمه‌تی زانایان و ئه‌هلی عیلم بگرێ.
 
هه‌ر له‌دوای ئایه‌تی سه‌مع وتاعه‌ت بۆ حاكم خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمووێ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ یَكْفُرُوا بِهِ وَیُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِیدًا}  (النساء: 60).
ڕازی نه‌بوون به‌ حوكمی خواو پێغه‌مبه‌ر و ڕازی بوون به‌یاساو حوكمی به‌رنامه‌ ده‌ستكرده‌كان به‌ڵگه‌ی  ئیدعای باوه‌ڕه‌‌، نه‌وه‌ك هه‌بوونی باوه‌ڕ له‌دڵ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌ر حاكم یا مه‌حكوم ڕازی نه‌بوو به‌حوكمی ئیسلام، بزانن كه‌ باوه‌ڕی به‌و ئیسلامه‌ نی یه ‌له‌به‌ر ئه‌وه‌ی باوه‌ڕ به‌ئیسلام بوونه‌ ته‌حاكم  بۆ كیتاب وسونه‌ت.
 
له‌به‌شی سێ یه‌م به‌پشتوانی خوای گه‌وره‌ باسی مافه‌كانی تری حاكم ده‌كه‌ین له‌سه‌ر خه‌لكی.
          

صفحات سایت

پیچک