تبلیغات
ماڵپه‌ری ئیسلام كورد
Rss
Logo
ADS
زاراوه‌كانی قیرائات

مه‌تنی تحفة الأطفال

ته‌فسیری قورئانی پیرۆز

شێوازی نوێژی پێغه‌مبه‌ر

ئامۆژگاری بۆ موسڵمانان

كاتی بانگه‌كان&بانكبێژان

24 كاتژمێر راسته‌وخۆ

ئاماری ماڵپه‌ر
میوانانی سه‌رهێل

ژماره‌ى سه‌ردانه‌كان

ڕاپرسی ماڵپه‌ر
ئایا تا ئێستا سوودت له‌ ماڵپه‌ری ئیسلام كورد بینیوه‌؟؟؟

ماڵپه‌ره‌ كۆنه‌كه‌مان
عه‌لمانیه‌ت بناسه‌
گێژاوی مه‌دخه‌لیزم
مێژووی انصار الاسلام
فیرعه‌ونی زه‌مان و قه‌یرانی...

 

 

 

ئه‌م بابه‌ته‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌
له‌ به‌شی : گـۆشه‌ی ئافره‌تان,

 

ئافره‌تان له‌ فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كانی ناو شه‌ش كتێبه‌كه‌


نوسینی: ڕه‌ییان عبدالرحمن

زانا لێهاتو تاکه‌کانی فه‌رموده‌ هه‌وڵ و تێكۆشانێكی گه‌وره‌یان ‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ و نوسینه‌وه‌ی سوننه‌ته‌كان داوه, وه‌ بڕیاردان له‌سه‌ر پله‌ی فه‌رموده‌كان, هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ كتێبێكیان بۆ داناوین, له‌ مه‌سنده‌ و مه‌جمه‌ع و سونه‌ن و هی تریش, كه‌ به‌راستی ئه‌مانه‌ گه‌نجینه‌یه‌كن بۆ سوننه‌ت, به‌ڵام ئه‌م شه‌ش كتێبه‌ی سونه‌ت خۆشه‌ویست و وه‌رگیراو په‌سه‌ندكراو بوون لای ئومه‌تی ئیسلامی كۆن و نوێ, هه‌ربۆیه‌ ئاماده‌كاری بۆ خوێندن و چاودێری و بایه‌خپێدانی بۆ سازدراوه‌, به‌هۆی نزیكی دانه‌رانی ئه‌م شه‌ش كتێبه‌ له‌ سه‌رده‌می هاوه‌ڵانه‌وه‌, هه‌روه‌ها ئه‌م دانه‌رانه‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌ماندا ژیاون كه‌ فه‌رموده‌كانیان تێدا ده‌نوسرایه‌وه‌, ئه‌م شه‌ش كتێبه‌ش له‌ لوتكه‌دا بوون, له‌پێش هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ له‌به‌ر نرخی فه‌رموده‌كان و چاكێتی ڕیزبه‌ندی تێیاندا, هه‌ربۆیه‌ پشتمان به‌م شه‌ش كتێبه‌ به‌ست له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا, بۆ ده‌رخستنی توانا و كۆششی ئافره‌تانی هاوه‌ڵ(صه‌حابیه‌) له‌ گێڕانه‌وه‌ و گه‌یاندن و بڵاوكردنه‌وه‌ی فه‌رموده‌كانی پێغه‌مبه‌ری خوا صلى الله علیه وسلم, ئێمه‌ له‌م 

باسه‌دا مه‌به‌ستمان ته‌نها كۆكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ نیه‌, به‌ڵكو زیاتر مه‌به‌ستمان ده‌رخستنی ئه‌و به‌شداریانه‌ی ئافره‌تانی مسوڵمانه‌ كه‌ به‌ درێژای سه‌ده‌كانی سه‌ره‌تای ئیسلام پێشكه‌شیان كردون له‌ پاراستنی ویراسه‌تی پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم وه‌ پێدانی مافی ته‌واوی ئه‌م توانایه‌, دوای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌شداری ئافره‌تانمان زانی له‌ دانانی كۆڵه‌كه‌ی باوه‌ڕ و كرده‌وه‌ی چاك و بانگخوازی, و دامه‌زراندنی چوارچێوه‌ی ڕه‌وشت.
بۆ گه‌یشتن به‌م مه‌به‌سته‌, پێویست بوو سه‌یری موسنه‌ده‌كان بكرێ, وه‌ له‌سه‌ر ڕۆڵی ئافره‌تانی ڕاوی بۆ فه‌رموده‌كانی پێغه‌مبه‌ر ڕابوه‌ستین, وه‌ بورای ڵێكۆڵینه‌وه‌كه‌ له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا دیاری بکه‌ین, پاشان به‌دواداچوونی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كانی ئافره‌تان له‌ ڕێگه‌ی كتێب و به‌شه‌كانه‌وه‌ هه‌تا ده‌گه‌ینه‌ كێشانی وێنه‌یه‌كی ته‌واو بۆ قه‌باره‌ی گێڕانه‌وه‌ی ئافره‌تان بۆ فه‌رموده‌ و ناوه‌ڕۆكه‌كانی و نرخیان سه‌باره‌ت به‌ فه‌رموده‌ و فیقهـ, له‌گه‌ڵ ڕاگه‌یاندنی چۆنیه‌تی ڕۆشتنی جوڵه‌ی گێڕانه‌وه‌ی فه‌رموده‌ لای ئافره‌تان به‌ درێژای چاخه‌كان, وه‌ ڕوون كردنه‌وه‌ی ئه‌م به‌شانه‌ش له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م داوایانه‌وه‌ ده‌بێت :
داوای یه‌كه‌م: ئافره‌ته‌ ڕاویه‌كان له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا
1- ژماره‌ی ئافره‌تانه‌ی هاوه‌ڵ كه‌گێڕه‌ره‌وه‌ی فه‌رموده‌ن(صه‌حابیه‌ی ڕاوی) له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا:
ژماره‌ی گشتی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ فه‌رموده‌ی گێڕدراوه‌یان هه‌یه‌ جا ئه‌گه‌ر ڕاسته‌وخۆ له‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ ڕیوایه‌تیان كردبێ یان له‌ یه‌كێك له‌ هاوه‌ڵان هه‌رهه‌مووی ده‌گاته‌ سه‌د و پانزده‌ ئافره‌تی صه‌حابیه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ گومانی تێدانیه‌ كه‌ صه‌حابیه‌ بوون, وه‌ پێنج ئافره‌تی تر زیاد ده‌كه‌ین بۆ سه‌ر ئه‌م صه‌حابیه‌ ڕاویانه‌ كه‌ ڕاجوێ ی هه‌یه‌ له‌وه‌ی پێغه‌مبه‌ریان دیوه‌ یان نه‌یاندیوه‌, ئه‌وانیش:
ئه‌سمائی كچی زه‌یدی كوڕی خه‌تاب, ئه‌سمائی كچی سه‌عیدی كوڕی زه‌یدی كوڕی فیل, سه‌فیه‌ی كچی حارثی كوڕی طه‌ڵحه‌ی العبدریه‌, عائیشه‌ی كچی مسعودی كوڕی الاسود, زه‌ینه‌بی كچی نبیط, هیچ یه‌كێك له‌م پێنجه‌ فه‌رموده‌یه‌كی گێڕدراوه‌یان نیه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ صلى الله علیه وسلم, به‌ڵام سه‌فیه‌ی كچی شیبه‌ نه‌بێت که‌ الدار قطنی نكۆڵی ئه‌وه‌ی كردوه‌ كه‌ صه‌حابیه‌ بێت,به‌ڵام له‌ كتێبی صه‌حیحی بوخاری وتراوه‌ كه‌ گوێ ی له‌ پێغه‌مبه‌ر بووه‌ صلى الله علیه‌ وسلم.
به‌ڵام حافظ المزی كه‌ خاوه‌نی كتێبی تحفة الأشرافه له‌م كتێبه‌دا باسی مه‌سانیدی هاوه‌ڵان ده‌كات, ئه‌م باسی سه‌د و دوازده‌ صه‌حابیه‌ ده‌كات كه‌ فه‌رموده‌یان له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا.
به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌جیا هاتوون به‌م شێوه‌یه‌ن:
-ئیمامی بوخاری له‌ سی و یه‌ك صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ جامعه‌ الصحیح.
-ئیمامی موسلیم له‌ سی و شه‌ش صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ جامعه الصحیح.
-ئه‌بو داود حه‌فتا و پێنج صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ جامعه الصحیح.
-الترمذی له‌ چل و شه‌ش صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌.
-النسائی له‌ شه‌ست و پێنج صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌.
-ئیبن ماجه‌ له‌ شه‌ست صه‌حابیه‌وه‌ فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌.
ئه‌توانین ببینین که‌ خاوه‌نی ئه‌م شه‌ش كتێبه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌نێوانیاندا بۆ وه‌رگرتنی فه‌رموده‌ له‌ ئافره‌تانه‌وه‌, هه‌روه‌كو ده‌بینین ئه‌بو داود له‌ هه‌موویان زیاتر فه‌رموده‌ی له‌ ئافره‌تانه‌وه‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌, هه‌روه‌ها به‌هه‌مان شێوه‌ النسائی و ئیبن ماجه‌ و به‌ دوای ئه‌وانیشدا الترمذی, به‌ڵام ئه‌وانه‌ی وه‌ك بوخاری موسلیم كه‌ زۆر مه‌رجیان هه‌بووه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕاویه‌كان هه‌ر بۆیه‌ كه‌متر فه‌رموده‌یان له‌ ئافره‌تانی هاوه‌ڵه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م دوو ئیمامه‌ هیچ فه‌رموده‌یه‌كیان له‌م ئافره‌تانه‌وه‌ پێنه‌گه‌شتوه‌ كه‌ مه‌رجه‌كانی ئه‌مانی تێدا بێت بۆ وه‌رگرتنی فه‌رموده‌.
2- ژماره‌ی ئه‌و ئافره‌تانی كه‌ هاوه‌ڵ نین( صه‌حابیه‌ نین) له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا:
ژماره‌ی هه‌موو ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ صه‌حابیه‌ نین و له‌ناو شه‌ش كتێبه‌كه‌دا هاتوون تۆمارمان كردن‌ سه‌د و سێ ڕاویه‌ بوون به‌شمان كردن بۆ ئه‌م چینانه‌:
- هه‌شت دانه‌یان له‌ تابیعینه‌ گه‌وره‌كانن ( واته‌ چینی دووه‌م).
-چل و شه‌ش ڕاویه‌ له‌ چینی مام ناوه‌ندی تابیعینه‌كان بوون (واته‌ چینی سێهه‌م).
-بیست وسێ ڕاویه‌ له‌ چینی چواره‌م بوون.
-پێنج ڕاویه‌ له‌ چینی پێنجه‌م بوون.
-ده‌ ڕاویه‌ له‌ چینی شه‌شه‌م بوون.
-ده‌ ڕاویه‌ له‌ چینی حه‌وته‌م بوون.
ته‌نها یه‌ك ڕاویه‌ له‌ چینی هه‌شته‌م بوو كه‌ ئه‌ویش طلحه‌ أم غراب بووه‌.
له‌ پاش چینی هه‌شته‌م ئیتر ڕیوایه‌تی ئافره‌تان ده‌وه‌ستێت, به‌دوای ئه‌مه‌ ته‌نها یه‌ك ئافره‌تی ڕاوی تر ناوی تۆمار نه‌كراوه‌ تا ده‌گه‌ین به‌ ئه‌م شه‌ش شێخه‌ی خاوه‌ی شه‌ش كتێبه‌كه‌.
هه‌روه‌ك ده‌بینین له‌ پۆل كردنی چینی ڕاویه‌كاندا, ژماره‌ی ئافره‌ته‌ ڕاویه‌كان له‌گه‌ڵ چاخه‌كاندا وورده‌ وورده‌ كه‌م ده‌بێته‌وه‌ تا ده‌گه‌ینه‌ سه‌ده‌ی سێهه‌م ته‌نها یه‌ك دانه‌ ڕاوییه‌ ناوی تۆمار كراوه‌, سه‌باره‌ت به‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌ و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بواری ئه‌م توێژینه‌وه‌ی ئێمه‌ سنورداره‌ پێوه‌ی, تا ڕاده‌یه‌كی دوور توانرا ژماره‌یه‌كی دیاری كراو بدات كه‌ ئه‌م ژماره‌یش جه‌خت له‌سه‌ر پاشه‌كشێ ی جوڵه‌ی ڕیوایه‌ت ده‌كات له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی سه‌ده‌كان, ژماره‌ی هه‌موو ئافره‌ته‌ ڕاویه‌كان كه‌ صه‌حابیه‌ نه‌بوون به‌ درێژای ئه‌م سه‌دانه‌ ناگه‌نه‌ ژماره‌ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ صه‌حابیه بوون و‌ ڕیوایه‌تیان کردوه‌.
هه‌ر چۆن دابه‌ش كردنی ئافره‌ته‌ ڕاویه‌كان به‌سه‌ر چینه‌كاندا ئاماژه‌ به‌ هاوسه‌نگ نه‌بوونی چالاكی ئافره‌تانی ڕاوی ده‌كات له‌ هه‌موو كاته‌ جیاوازه‌كاندا, هه‌تا بێت به‌ره‌و كه‌می ده‌چێت تا ده‌گاته‌ ڕاده‌ی نه‌مانی, ئه‌و ژماره‌یه‌ش له‌ هه‌ریه‌كێك له‌ چینانه‌دا باسمان كرد به‌ڵگه‌ن بۆ ئه‌مه‌.
3-بار و دۆخی ئافره‌ته‌ ڕاویه‌كان له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا:
هه‌موو ئافره‌ته‌ صه‌حابیه‌كان (خوای گه‌وره‌ لێیان ڕازی بێت) ناچنه‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م باسه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ر بین له‌ نێوانیان دا، جا ئیتر ئه‌گه‌ر له‌ پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ صلى الله علیه وسلم فه‌رموده‌ی گێڕابێته‌وه‌ یان له‌ غه‌یری پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ گێڕابێتیه‌وه‌, ئه‌مه‌ش به‌ كۆڕای ئه‌ئیمه‌كان.
سه‌باره‌ت به‌وانی تر، ئه‌و سیفه‌ته‌ی ڕاویه‌که‌‌ وه‌ری ده‌گرێت له‌ جه‌رح و ته‌عدیل له‌یه‌کێک له‌م حاڵه‌تانه‌ به‌ده‌رنیه‌:
متمانه‌ , وه‌رلێ گیراو, حاڵه‌ته‌كه‌ی نه‌زانراوه‌(شاراوه‌), نه‌زانراو ….. ئه‌مانه‌ش:
-پانزده‌ ئافره‌تی ڕاوی پله‌ی متمانه‌ پێكراویان هه‌یه‌, زۆرینه‌كه‌یان له‌ چینی دووه‌م و سێهه‌می تابیعیه‌كانن.
-سی وسێ ڕاویه‌ پله‌ی وه‌رلێ گیراوی هه‌یه‌.
-ئه‌وانه‌ی تر كه‌ ده‌مێنه‌وه‌ یا ئه‌وه‌تا‌ شاراوه‌ن یان نه‌زانراون.
ئه‌م ژمارانه‌شمان ته‌نها بۆ زانینی زۆری ڕاویه‌ شاراوه‌ و نه‌زانراوه‌كان هێنایه‌وه‌ كه‌ ژماره‌یان له‌ ڕاویه‌ متمانه‌ پێكراو هه‌روه‌ها وه‌رلێ گیراو زۆر زیاتره‌, ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌زانراوی بارودۆخی ئه‌م ئافره‌تانه‌ له‌لای ئه‌و پیاوانه‌ی كه‌ ته‌سنیفیان ته‌نها بۆ پیاوان بووه‌، هه‌ربۆیه‌ مه‌رج و شه‌رته‌كانی ئه‌م پیاوانه‌شیان لا شاراوه‌بوو, وه‌ئاسان نه‌بوو بۆیان كه‌ بیزانن, به‌ تایبه‌ت لای ئه‌وانه‌یان كه‌ ته‌نها چه‌ند فه‌رموده‌یه‌كی كه‌می گێڕاوه‌ته‌وه،‌ وه‌ ئافره‌ته‌كه‌ خۆشی زۆر به‌ناوبانگ و داواكراو نه‌بوه‌ بۆ فه‌رموده‌ گێڕانه‌وه‌.
به‌ڵام ئه‌و ئافره‌تانه‌ی متمانه‌ پێكراو بوون, تیایاندا هه‌یه‌ كه‌ ناوبانگی به‌ زانست و چاكی و زۆری ڕیوایه‌ته‌كانی ده‌ركردوه‌, وه‌ ئه‌وه‌ش كه‌ تێبینی ده‌كرێت ئێمه‌ ته‌نها یه‌ك ئافره‌تێكی ڕاویمان تۆمار نه‌كردوه‌ كه‌ له‌ خوار پله‌ی نۆهه‌مه‌مه‌وه ‌بێت(واته‌ نه‌زانراو), به‌ڵام له‌ناو پیاواندا ئه‌مه‌ به‌دی ده‌كرێت و هه‌ندێ له‌ پیاوانی ڕاوی له‌ پله‌ی نه‌زانراویش كه‌متریان وه‌رگرتوه‌, پێشتریش ئاماژه‌مان به‌ ووته‌كه‌ی الذهبی كرد له‌ كتێبی المیزان دا كه‌ باس له‌ نه‌بوونی هیچ ڕاویه‌ی ئافره‌ت ده‌كات كه‌ تۆمه‌ت بار كرابێت له گێڕانه‌وه‌ی فه‌رموده‌كه‌ی, ئه‌مه‌ش جیاكه‌ره‌وه‌ و ده‌رخه‌ری ئافره‌تانه‌ كه‌ بۆی ده‌ژمێردرێ له‌ جیهانی ڕیوایه‌ت دا, كه‌ دووری ڕیوایه‌ته‌كانیان ده‌رده‌خات له‌ درۆ و داهێنان و لاوازی و توندی و ئینكاریه‌وه.
‌قه‌باره‌ی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كانی ئافره‌ت له‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌دا:
به‌ پشت به‌ست به‌ كتێبی تحفة الأشرافى المزی, وه‌ هه‌روه‌ها به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كتێبی تهذیب الكمال فی معرفة‌ الرجال كه‌ نوسه‌ری ئه‌میش هه‌ر المزیه‌, وه‌ كتێبی الترقیبی ئیبن حه‌جه‌ر, توانیمان ژماره‌ی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ تۆمار بكه‌ین:
دووهه‌زار و حه‌وت سه‌د و شه‌ست و چوار فه‌رموده‌مان هه‌یه‌ كه‌ ڕاویه‌كانی ئافره‌تن ( به‌ صه‌حابیه‌ و ئه‌وانه‌ش كه‌ صه‌حابیه‌ نین) له‌ ناو هه‌موو شه‌ش كتێبه‌كه‌دا .
- ئه‌وانه‌یان كه‌ ڕاوین و صه‌حابیه‌شن دووهه‌زار و پێنج سه‌د و سی و نۆ فه‌رموده‌یان گێڕاوه‌ته‌وه‌.
- ئه‌وانه‌ی كه‌ صه‌حابیه‌ نین دووسه‌د و بیست و پێنج فه‌رموده‌یان گێڕاوه‌ته‌وه‌.
ئێستا ده‌بینین كه‌ (84) هه‌شتا و چوار ئافره‌ت كه‌ صه‌حابیه‌ نیـن له‌ كۆمه‌ڵه‌ چینیكی جیاواز به‌ هه‌موویان (225) دووسه‌د و بیست و پێنج فه‌رموده‌یان گێڕاوه‌ته‌وه‌, به‌ڵام (112) سه‌د و دوانزده‌ ئافره‌تی صه‌حابیه‌ (2539) دووهه‌زار و پێنج سه‌د و سی و نۆ فه‌رموده‌یان ڕیوایه‌ت كردوه‌, ئه‌وه‌شی زانراوه‌: كه‌ زۆرینه‌ی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كان لای ئافره‌ته‌ صه‌حابیه‌كان هی یه‌ك دانه‌یانه‌ ئه‌ویش دایكی ئیمانداران عائیشه‌یه‌ خوا لێ ی ڕازی بێت له‌ ناو شه‌ش كتێبه‌كه‌دا به‌س ته‌نها خۆی (2081) دووهه‌زار و هه‌شتاو یه‌ك فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌, هه‌ر بۆیه‌ ده‌ڵێین: ئه‌گه‌ر بێت و ڕیوایه‌ته‌كانی عائیشه‌ لابده‌ین ئه‌وا (458) چوارسه‌د و په‌نجا وهه‌شت فه‌رموده‌ی گێڕدراوه‌مان ماوه‌ته‌ بۆ ئافره‌ته‌ صه‌حابیه‌كانی تر, به‌‌مه‌ش قه‌باره‌ی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كان پشێوه‌ی تێده‌كه‌وێت و تێك ده‌چێت،هه‌روه‌ها له‌زه‌مه‌نێكی كورتدا كه‌ سه‌رده‌می صه‌حابیه‌كانه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ زۆر زۆر بووه‌ هه‌تا به‌ره‌و نه‌مان و ڕه‌وینه‌وه‌ چووه‌ له‌ سه‌رده‌مانی دواتردا.
تێبینیه‌ك كه‌ شایانی باس بێت, ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و دووهه‌زار و هه‌شتا و یه‌ك فه‌رموده‌یه‌ی دایكی ئیمانداران عائیشه‌ گێڕاویه‌تیه‌وه‌, هیچ یه‌كێك له‌و سی و چوار قوتابیه‌ی دایكه‌ عائیشه‌ نه‌یان گێڕاوه‌ته‌وه‌ ته‌نها نزیكه‌ی(146 فه‌رموده‌ نه‌بێت), ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش زۆر كه‌مه‌, كه‌ لێكدانه‌وه‌ی ئێمه‌ بۆ ئه‌مه‌ش به‌م جۆره‌یه‌:
1-دایكی ئیمانداران عائیشه‌ تاقانه‌ی سه‌رده‌می خۆی بووه‌, به‌ڵكو هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان, هه‌ر بۆیه‌ زۆر مه‌حاڵه‌ كه‌ كه‌سێك بدۆزیته‌وه‌ هاوشانی بێت له‌ زانست و له‌به‌ركردندا(وه‌ نه‌ش دۆزراوه‌ته‌وه‌).
2-ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گرنگیان به‌ پۆلكردنی شاره‌زایانی فه‌رموده‌داوه‌, زۆر پشتیان به‌ گێڕانه‌وه‌كانی ئافره‌تان نه‌به‌ستوه‌, چونكه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌ك پێیان نه‌گه‌یشتوه‌ كه‌ پێ ی ڕازی بن.
3-جوڵه‌ی زانست له‌ناو ئافره‌تاندا زۆر سنوردار بووه‌ وه‌ پاڵنه‌ریش نه‌بووه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو له‌ناو ئافره‌تاندا, به‌تایبه‌ت له‌وكاتانه‌دا كه‌ زۆرترین فه‌رموده‌ی وه‌رگیراو هه‌بووه‌ له‌ دایكی ئیماندارانه‌وه‌, هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ كه‌ به‌ بۆچوونی ئێمه‌ هۆكاری ئه‌م پاشه‌كشه‌یه‌ و سستبوونی به‌شداری له‌م زانسته‌دا.
داوای دووه‌م: ناوه‌ڕۆکی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌کانی ئافره‌تان له‌ شه‌ش کتێبه‌که‌دا:
ئافره‌تانی مسوڵمان له‌سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا صلى الله علیه وسلم زۆر سووربوون له‌سه‌ر كۆكردنه‌وه‌ و وه‌ده‌ست هێنانی ئه‌و زانسته‌ی كه‌ سودی پێده‌گه‌یاندن بۆ زانینی ئه‌حكامه‌كانی دینه‌كه‌یان, وه‌ زانینی چۆنیه‌تی به‌جێگه‌یاندنی فه‌رزكراوه‌كان له‌ په‌یوه‌ندی نێوان خۆی و په‌روه‌ردگاری وه‌ هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌كه‌شی,وه‌ بینیمان كه‌ چۆن ئافره‌تان به‌ره‌وڕووی كۆڕو مه‌جلیسه‌كانی پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم ده‌ڕۆشتن هه‌تا بینیان كه‌ پیاوان به‌سه‌ر ئه‌ماندا سه‌ركه‌وتن هه‌ر بۆیه‌ داوایان له‌ پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم كرد كه‌ كۆڕی تایبه‌ت به‌ خۆیان بگرێ, ئه‌مانیش بتوانن پرسیاری دینه‌كه‌یان له‌ پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم بكه‌ن و ئه‌حكامه‌كانی ئیسلامیش فێر ببن, ئه‌م پێشبڕكێیه كه‌ ئافره‌تانی پێناسراوه‌ له‌ مێژوودا تۆمار كراوه‌, وه‌ ئه‌مه‌ش شاهیده‌ بۆ ئه‌و پله‌ به‌رزه‌ی كه‌ ئافره‌ت پێیگه‌یشتوه‌ له بواری زانستدا به‌تایبه‌ت له‌ ڕیوایه‌ت كردنی فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌رصلى الله علیه وسلم, ئه‌م ڕیوایه‌تانه‌شیان زۆر به‌ربڵاوبووه‌ به‌ جۆرێك كه‌ فه‌رموده‌كانی هه‌موو بوارێكی ژیان بگرێته‌وه‌, له‌و شتانه‌ی ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی ئافره‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌ شتی تریش, له‌گه‌ڵ بوونی جیاوازی ژماره‌ی فه‌رموده‌كان له‌ به‌شێك و باسێك هه‌تا باسێكی تر, كه‌ له‌ هه‌ندێ به‌ش و باسدا زۆره‌ له‌ هه‌ندێكی تردا كه‌مه‌ له‌ هه‌ندێكا مامناوه‌نده‌ به‌ڵام له‌ هه‌ندێكى تر هه‌ر نیه‌, ئه‌مه‌ش هه‌مووی له‌ ناو شه‌ش كتێبه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ هه‌یه‌.
1-ڕیوایه‌تی ئافره‌تان كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌حكامه‌وه‌ هه‌بێت:
شتێكی سه‌یر نیه‌ ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی ڕیوایه‌ته‌كانی صه‌حه‌بیه‌کان په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌حكامه‌وه‌ هه‌بێت, به‌ هه‌موو لقه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌, جا ئه‌گه‌ر له‌ په‌رستنه‌كاندا بێت, یان مامه‌ڵه‌, یان ئه‌حكامه‌كانی‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئادابی گشتی وه‌ك خواردن وه‌خواردنه‌وه‌ وه‌ جلوبه‌رگ وه‌ مۆڵه‌تخواستن, وه‌ ئه‌وانه‌ش كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ڕێكخستنی كرداره‌كانی په‌رستنه‌وه‌ له‌ ژیانیاندا, كه‌ ئه‌م ئه‌حكامانه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كین له‌ فێربوونی زانستدا, وه‌ ته‌نها له‌ڕێگه‌ی فێربوونی ئه‌حكامه‌كانه‌وه‌ ده‌توانین فێری دین ببین,وه‌ په‌یوه‌ست بوون و ئیلتیزام كردن به‌ سنوره‌كانیه‌وه‌.
پێشتر له‌ باسی دایكی ئیمانداران هه‌ستمانكرد كه‌ زۆربه‌ی ڕیوایه‌ته‌كانیان په‌یوه‌سته‌ به‌ كاری ڕۆژانه‌یانه‌وه‌, به‌هه‌مان شێوه‌ ڕیوایه‌تی ئافره‌ته‌ صه‌حابیه‌كانی تریش هه‌روایه‌, به‌جۆرێك ڕیوایه‌ته‌كانی كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌حكامه‌وه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ڕیوایه‌ته‌كانی تریاندا, به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیان به‌ كێشه‌ی ئافره‌ته‌وه‌یه‌,وه له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێ جار فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كانی ئافره‌تان له‌ باسێك له‌ بابه‌كانی ئه‌حكامدا دێت وه‌ هه‌ندێ جار له‌ باسی چیرۆكی ئازایه‌تی و لێهاتوی هاوه‌ڵاندا دێت وه‌هه‌ندێ جار له‌ بابی تردا دێت, بۆیه‌ زۆر سه‌خت و دژواره‌ كه‌ بتوانین ژماره‌یه‌كی وردكار و ده‌قیق بده‌ین له‌سه‌ر ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌ت له‌ بواری ئه‌حكامدا, به‌ڵام بێگومان پێوه‌یستمان به‌ ڕاوه‌ستانێكی زۆر نیه‌ پاش ئه‌وه‌ی سه‌یری مه‌سانیده‌كانی ئافره‌تانی صه‌حابیه ‌ده‌كه‌ین له‌ كتێبی تحفة‌ الأشراف هه‌تا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی ڕیوا‌یه‌ته‌كانی ئافره‌تان به‌شی ئه‌حكام زاڵبووه‌ به‌سه‌ریدا, به‌تایبه‌ت له‌ بابی پاكژی, بێنوێژی, نوێژ, ئه‌حكامی ڕۆژوو, مناسیك, ته‌ڵاق(جیابوونه‌وه‌), ژنهێنان وشووكردن(الزواج), شیردان, خواردن, جلوبه‌رگ, خواردنه‌وه‌, وه‌ شتی تریش, ناشبێ ئه‌وه‌ له‌بیر بكه‌ین كه‌ ڕیوایه‌ته‌كانی دایكی ئیمانداران عائیشه‌ ئه‌وه‌نده‌ی نه‌مابوو‌ هه‌موو به‌شه‌كانی فیقه بگرێته‌وه‌.
2-ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌تان له‌ باسه‌كانی بێجگه‌ له‌ ئه‌حكام
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌تان له‌ بابه‌كانی جیا له‌ ئه‌حكام كه‌مه‌, به‌ڵام ئه‌و ڕیوایه‌ته‌ كه‌مانه‌ش نرخ و به‌های خۆی هه‌یه‌, وه‌ به‌زۆری ده‌بێته‌ كۆڵه‌كه‌ی ئه‌و به‌شه‌ی تێیدا دانراوه‌, ئێستاش كه‌مێك درێژه‌ به‌م داوایه‌ ده‌ده‌ین:
ئافره‌تان له‌ فه‌رموده‌كانی باسی فیتنه‌ی ئاخرزه‌مان و نیشانه‌كانی قیامه‌ت ڕیوایه‌تیان كردوه‌, وه‌ ڕیوایه‌ته‌كه‌شیان به‌ناوبانگبووه‌, هه‌روه‌كو چۆن أم شریك فه‌رموده‌ی(لیفرّن الناس من الدجال فی الجبال ) گێڕاوه‌ته‌وه‌,وه‌ هه‌ر له‌ڕێگه‌ی ئافره‌تانه‌وه‌ فه‌رموده‌مان له‌سه‌ر یه‌ئجوج و مه‌ئجوج پێگه‌یشتوه‌, وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و سوپایه‌ی كه‌ ڕۆده‌چن به‌زه‌ویدا, وه‌ فه‌رموده‌ی(ولا یأتی زمان إلا الذی بعده شرٌّ منه) , وه‌ فه‌رموده‌ی تریش.
هه‌روه‌ها ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌تان به‌شداریان له‌ بابه‌كانی ته‌فسیردا هه‌یه‌ له‌و پاشماوانه‌ی پێغه‌مبه‌ر له‌سه‌ر چۆنیه‌تی خوێندنه‌وه‌ی ئایه‌ت و ڕوونكردنه‌وه‌ی واتاكه‌ی و هۆكاری دابه‌زینه‌كه‌ی….هتد, وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ زانیویانه‌ كه‌ قورئان خۆی سه‌رچاوه‌ی ئه‌حكامه‌كانه‌ وه‌ جێگه‌ی هیدایه‌ته‌, وه‌ دایكی ئیمانداران عائیشه‌ به‌شی گه‌وره‌ی له‌ ڕیوایه‌ته‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ته‌فسیره‌وه‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌, سه‌رباری گێڕدراوه‌كانی تری صه‌حابیه‌كان وه‌ك: ئه‌سمائی كچی یه‌زیزی كوڕی السكن, كه‌ فه‌رموده‌ی ده‌رباره‌ی خوێندنه‌وه‌كانی قورئان(القراءات) و ته‌فسیر گێڕاوه‌ته‌وه‌,وه‌ معاذة‌ العدویة كه‌ ئافره‌تێكی تابعینه‌ و له‌ عائیشه‌ خوا لێ ی ڕازی بێت فه‌رموده‌ی ده‌ریاره‌ی ته‌فسیر گێڕاوه‌ته‌وه‌,وه‌ جگه‌ له‌مانه‌ش.
وه‌ له‌ باسه‌كانی بیروباوه‌ڕ(عه‌قیده‌), ئافره‌ت له‌ به‌شی (القدر , بدء الوحی) فه‌رموده‌ی گێڕاوه‌ته‌وه‌, وه‌ له‌ باوه‌ڕ و هی تریش, وه‌ لێره‌شدا دایكی ئیمانداران عائیشه‌ خوا لێ ی ڕازی بێت ده‌ركه‌وتوه‌.
هه‌روه‌ها ئافره‌تان له‌ ڕیوایه‌ته‌كانی گێڕانه‌وه‌ی پاڵه‌وانێتیدا ده‌ركه‌وتووبوون, ده‌رباره‌ی پاڵه‌وانێتی صه‌حابه‌كان ڕیوایه‌تیان هه‌یه‌, وه‌ له‌سه‌ر كۆچی پێغه‌مبه‌ر بۆ مه‌دینه‌ زۆر ڕیوایه‌تیان هه‌یه‌, وه‌ له‌باسی وه‌صفی عه‌ماری كوڕی یاسریش دا, وه‌ له‌ هیجره‌تی پێغه‌مبه‌ر و هاوه‌ڵان دا, وه‌ له‌سه‌ر چاكه‌ی عه‌لی كوڕی ئه‌بوطالب و فه‌ضلی هاوه‌ڵانی ژێرداره‌كه‌, وه‌ هاوه‌ڵانی كه‌شتیه‌كه‌(مهاجری الحبشة‌), وه‌ له‌ فه‌ضلی مه‌دینه‌ و جگه‌ له‌مانه‌ش.
داوای سێهه‌م: ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌ت كه‌ كۆڵه‌كه‌ی به‌شه‌كه‌یانن
هه‌روه‌ك باسمان كرد فه‌رموده‌كانی ئافره‌ت زۆرن كه‌ گێڕاویانه‌ته‌وه‌, وه‌ وتمان ناوه‌ڕۆكی فه‌رموده‌ گێڕدراوه‌كانیان په‌یوه‌ندی به‌ هه‌موو كاروباره‌كانی ژیانه‌وه‌ هه‌بووه‌, له‌ بیرباوه‌ڕ و په‌رستن و مامه‌ڵه‌و باری كه‌سێتی و ئاداب و هی تریش, وه‌ شان به‌شانی پیاوان ئه‌م فه‌رمودانه‌یان به‌ خه‌ڵكی گه‌یاندوه‌ به‌هۆی بوونی هه‌ستی به‌رپرسێتی و ڕاگه‌یاندن و به‌جێهێنان.
جگه‌له‌مه‌ش نوسراوه‌كانی فه‌رموده‌ هه‌ندێ فه‌رموده‌یان بۆ تۆماركردوین كه‌ كه‌س نه‌زانراوه‌ ڕیوایه‌تی کردبێت ته‌نها ئافره‌ت نه‌بێت, وه‌ سه‌رچاوه‌ی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ی فقهی بوون وه‌ دانانی بناغه‌ی ئصوڵن, چه‌ند حوكم دراوه‌ به‌پشت به‌ستن به‌ فه‌رموده‌یه‌ك كه‌ ئافره‌ت گێڕاویه‌ته‌وه‌, وه‌ چه‌ند سوننه‌ت به‌جێگه‌یه‌ندراوه‌ كه‌ ئافره‌تێك ڕاویه‌كه‌یه‌تی.
له‌و فه‌رمودانه‌ی كه‌ ته‌نها ئافره‌ت ڕیوایه‌تی كردوه‌, فه‌رموده‌كه‌ی (فه‌ریعه‌ی كچی مالیكه) كه‌ صه‌حابیه‌ك بوو (خێزانی سه‌هلی كوڕی رافع )بوو (كه‌ مێرده‌كه‌یان له‌ نزیك شاری مه‌دینه‌ كوشت پاش مردنی سه‌هل فه‌ریعه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ر(صلى الله علیه وسلم)ی خوای پرسی كه‌ بچێته‌وه‌ بۆ ماڵی باوكی ؟ به‌ڵام پێغه‌مبه‌ر فه‌رموی كه‌ چوارمانگ و ده‌ڕۆژ له‌ماڵه‌كه‌یدا بمێنێته‌وه‌) ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ ده‌رباره‌ی مانه‌وه‌ی ئافره‌ته‌ له‌ماڵی مێرده‌كه‌ی پاش ئه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی ده‌مرێت, زه‌ینه‌بی كچی كه‌عب ته‌نها تابیعیه‌ كه‌ ئه‌م ڕیوایه‌ته‌ی له‌ فه‌ریعه‌وه‌ گێڕاوه‌ته‌وه‌, وه‌ هاوه‌ڵی به‌ڕێز عوسمانی كوڕی عه‌فان ئه‌م ڕیوایه‌ته‌ی لێوه‌رگرتوون و وه‌ كاری پێكردوه‌ له‌ حوكمدا به‌ ئاماده‌بوونی كۆچه‌ران و پشتیوانان, وه‌ زانایانیش وه‌ریان گرتوه‌ و پێوه‌ی په‌یوه‌ست بوون,وه‌ زۆربه‌ی شاره‌زایانی فقهـ كاریان پێكردوه‌ و وه‌ریان گرتوه‌, وه‌دادگای پێكراوه‌, ئه‌وه‌تا موحه‌مه‌دی كوڕی سیرین حوكم له‌سه‌ر ئافره‌تێكی نه‌خۆش كه‌ مێرده‌كه‌ی مردوه‌ ده‌دات, كاتێک‌ كه‌س و كاره‌كه‌ی بردویانه‌ته‌وه‌, حوكم ده‌دات بیگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ماڵه‌كه‌ی خۆی له‌ ڕێگه‌دا, وه‌ به‌ڵگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ماڵه‌كه‌ی ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ی فه‌ریعه‌بووه‌, هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م صه‌حابیه‌ به‌ڕێزه‌ سه‌رچاوه‌ی به‌ڵگه‌بووه‌ له‌م به‌شه‌دا بۆ صه‌حابی و تابیعینه‌ گه‌وره‌كان, وه‌ پرسیاری حوكمی پێغه‌مبه‌ری خوایان لێده‌كرد, هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ هه‌تا ڕۆژی قیامه‌ت به‌ڵگه‌ی ئه‌م باسه‌ ده‌بێت.
وه‌له‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ئه‌م ڕێزه‌یان پێبه‌خشراوه‌, وه‌ به‌سه‌رهاته‌كه‌ی فه‌رموده‌یه‌كی گێڕدراوه‌یه‌ و سونه‌تێكی به‌جێهێنراوه‌, وه‌ حوكمێكیشه‌ به‌كارده‌هێنرێ, ئه‌ویش فاطمه‌ی كچی قیسه‌ كه‌ ئه‌و وه‌ڵامه‌ی پێغه‌مبه‌ری صلى الله علیه وسلم گێڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌ نه‌فه‌قه‌ و جێگه‌ی ئافره‌تی ته‌ڵاق دراو پێ ی فه‌رمووه‌, وه‌ تابیعینه‌ گه‌وره‌كان ئه‌م فه‌رموده‌یان له‌ ده‌می فاطمه‌ خۆیه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌ وه‌لێیه‌وه‌ گه‌یاندویانه‌ وه‌ هه‌ر به‌ناوی ئه‌ویشه‌وه‌ ده‌مێنێت هه‌تا ڕۆژی قیامه‌ت, زانایان و شاره‌زایانی فیقهـ چه‌نوچوون و مشتومڕێكیان هه‌بوه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ و حوكمی (المستنبط منه), وه‌ هه‌ندێ مه‌زهه‌ب له‌سه‌ری ڕۆشتون, وه‌ سه‌رچاوه‌شیان له‌مه‌دا به‌سه‌رهاته‌كه‌ی فاطمه‌ی كچی قیسه‌.
-وه‌زۆر سوننه‌تی تریش كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌حكامه‌كانی ئافره‌تانه‌و گرنگی به‌ گێڕانه‌وه‌ی داوه‌, وه‌ هه‌ر له‌ڕێگه‌ی ئه‌ویشه‌وه‌ بڵابۆته‌وه‌, هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵه‌ ئه‌حكام و پاشماوه‌یه‌كی به‌نرخمان پێگه‌یشتوه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌تان نه‌بوونایه‌ پێمان نه‌ده‌گه‌یشت.
-ئه‌م ڕاویه‌ گه‌یشتۆته‌ لوتكه‌ی هۆشیاری و ووریای و پاراستن و چاودێری كاتێك ته‌نها خۆی ڕیوایه‌تی فه‌رموده‌ی جاسوسیمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ زۆر دوور و درێژه‌, هه‌روه‌ها فه‌رموده‌ی باسی چۆنیه‌تی ده‌رچوونی ده‌جال, كاتێك پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم باسی ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ی له‌ناو مزگه‌وتدا كردوه‌ كه‌ خه‌ڵكێكی زۆر له‌ پیاوان و ئافره‌تان ئاماده‌بوون, دوای ئه‌وه‌ی بانگی نوێژی هه‌ینی دراوه‌, سه‌باری دوور و درێژی فه‌رموده‌كه‌ و وردی و ئه‌و هه‌موو دیمه‌نانه‌ و سه‌یرێتیه‌ی, به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ئه‌م فه‌رموده‌یه‌مان له‌ ڕێگه‌ی هیچ كه‌سێكی تره‌وه‌ پێ نه‌گه‌شتوه‌ ته‌نها ئافره‌تێك نه‌بێت كه‌ ئه‌ویش فاطمه‌ی كچی قه‌یسه‌, ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌بێت بۆ شتێك ئه‌وا به‌ڵگه‌یه‌ بۆ ئه‌و توانا سه‌یره‌ی ئه‌م ئافره‌ته‌ بۆ له‌به‌ركردن و پاراستنی فه‌رموده‌كه‌ و زانستیه‌تی, هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكراشه‌ بۆ ئاماده‌بوونی ئافره‌تان له‌ هه‌موو مه‌جلیسێكدا, وه‌ گرنگیدانیان به‌ هه‌موو كار و بارو دۆزێك, هه‌ندێكیان دوای فێربونی خۆیان ڕیوایه‌ته‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌, وه‌ هه‌ندێكیشیان وانه‌كان و په‌ند و ئامۆژگاریه‌كانیان به‌س بووه‌, بۆ ئه‌وه‌ی لێی سوندمه‌ندبن.
- فه‌رموده‌ی تر زۆره‌, هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ بڕیارناده‌ین كه‌ ته‌نها ئافره‌ت گێڕابێتیه‌وه‌ و پیاوی تێدانه‌بوبێ, چونكه‌ له‌ كاروباره‌ هاوبه‌شانی مسوڵمانان, به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ڕیوایه‌ته‌كانی ئافره‌تان كۆڵه‌كه‌ی ئه‌و به‌شه‌ن كه‌ تێیدابوون, ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ زانستی فه‌رموده‌ گێڕانه‌وه‌ زانستێكی زۆر به‌ر فراوانه‌ هاوشێوه‌ی ده‌ریایه‌, ئه‌وه‌ی به‌توانبێت له‌م زانسته‌دا مه‌له‌ ده‌كات, وه‌ له‌پاش ئه‌مه‌وه‌ پشتده‌به‌سرێ به‌ شاره‌زای و وورده‌كاری, هه‌روه‌ها ئافره‌تانی سه‌رده‌می هاوه‌ڵان خوا لێیان ڕازی بێت توانیان متمانه‌ی ده‌روونی به‌ده‌ست بهێنن هه‌روه‌ها ده‌ستپێش خه‌ریان و خۆشه‌ویستیان بۆ زانست وای كردوه‌ ببنه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی ڕێزلێگیراو, له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا و له‌ كێشه‌ تایبه‌ت و گشتیه‌كانیشدا.
-فه‌رموده‌كه‌ی ‌أم عطیه‌ خوا لێی ڕازی بێ له‌سه‌ر شتنی مردو بناغه‌یه‌ له‌و به‌شه‌, هه‌ر بۆیه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ هاوه‌ڵان و شوێنكه‌وتوان ده‌هاتن بۆلای و فه‌رموده‌یان لێوه‌رده‌گرت, له‌به‌ر چاكێتی گێڕانه‌وه‌ی و تێگه‌یشتنی له‌ ئه‌حكامه‌كان, هه‌روه‌ها هه‌ر زه‌ینه‌ب و ئوم كه‌لثومی كچی پێغه‌مبه‌ری‌ له‌پاش مردنیان شتوه, پێغه‌مبه‌ری خوا صلى الله علیه وسلم هه‌نگا و به‌هه‌نگاو شتی پێده‌وت و فێری ده‌كرد هه‌تا به‌ ته‌واوه‌تی و به‌كردار و گوفتار فێربووه, وه‌ هه‌ڵكه‌وت و ساره‌زاش بوو, هه‌ربۆیه‌ ئافره‌تانی تری مردوی ده‌شت به‌هۆی پسیۆری له‌م بواره‌دا.
وه‌ أم عطیه‌ له‌ شاری به‌صره‌دا به‌ شاره‌زای له‌ فقه و تێگه‌یشتنی له‌ فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم و ئه‌حكامه‌كان ناوبانگی ده‌ركردبوو, هه‌ربۆیه‌ مه‌به‌ستی پیاوان و ئافره‌تان بوو ده‌هاتنه‌ لای و فه‌رموده‌ی زۆریان لێوه‌ وه‌رده‌گرت, وه‌ فه‌رموده‌كه‌ی له‌سه‌ر شتنی قاپی پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم به‌ناوبانگه‌ له‌ صحیح دا, كاتێك كه‌ موحه‌مه‌دی كوڕی سیرین و خه‌ڵكی تریش ئه‌م حوكمه‌یان لێوه‌رده‌گرت.
هه‌روه‌ها فه‌رموده‌ی ده‌رباره‌ی ده‌رچوونی ئه‌و ئافره‌تانی كه‌وا له‌ پشتی په‌رده‌وه‌ و له‌ ڕیزی دواوه‌ بوون و ئه‌وانه‌ش بێنوێژ بوون هاتنیان بۆ نوێژی جه‌ژن به‌هه‌مان شێوه‌ سه‌رچاوه‌ بووه‌, ته‌نانه‌ت یه‌كێك له‌ قوتابیه‌كانی كه‌ له‌ تابیعیه‌كانه‌ به‌ناوی حه‌فصه‌ی كچی سیرین ده‌ڵێت: له‌ شاری به‌صره‌دا ڕێگه‌نه‌ده‌درا به‌و ئافره‌تانه‌ی له‌ڕیزی دواوه‌ بوون و له‌پشتی په‌رده‌وه‌ داده‌نیشتن ئاگاداری مه‌راسیمی نوێژی جه‌ژن ببن, هه‌تا أم عطیه‌ هات بۆ به‌صره‌ ئیتر سونه‌تی پێعه‌مبه‌ری خوای صلى الله علیه وسلم بۆ ڕوون كردنه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ده‌رچوونی ئافره‌تان بۆ نوێژی جه‌ژن, ته‌نانه‌ت پێشی ووتن ئه‌وه‌ی كراسی نیه‌ با له‌خوشكه‌كه‌ی وه‌ربگرێ و پێوه‌ی بێت, بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت له‌م خێره‌ی ده‌ست بكه‌وێ, ڕێگه‌گرتن له‌ هاتنی ئافره‌تان به‌لای حه‌فوه‌وه‌ سه‌یر بوو به‌ڵام به‌هۆی نه‌گه‌یشتنی ئه‌م زانسته‌ پێ ی تا ئه‌و كاته‌ به‌و شێوه‌یه‌ مابۆوه‌ تا أم عطیه‌ هات و ئه‌و ئه‌حكامانه‌ی ئافره‌تان كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌م به‌شه‌وه‌ تێیگه‌یاندن و بڵاوی كرده‌وه‌ له‌ناویاندا, پاش ئه‌میش حه‌فصه‌ی كچی سیرین به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌حكامه‌كانی پێغه‌مبه‌ر صلى الله علیه وسلم.
-هه‌روه‌ها فه‌ضلی ڕوونكردنه‌وه‌ی هاوه‌ڵانی ژێرداره‌كه‌ كه‌ په‌یمانیان دا به‌پێغه‌مبه‌ری خوا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕیوایه‌ته‌كه‌ی أم مبشر كه‌ صه‌حابیه‌كی به‌ڕێزبوو وه‌ ئه‌ویش یه‌كێك بوو له‌وانه‌ی په‌یمانی دابوو له‌م به‌یعه‌ته‌دا, وه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ری خواوه‌ صلى الله علیه وسلم مژده‌ی خوای گه‌وره‌ بۆ چونه‌ به‌هه‌شتی ئه‌م هاوه‌ڵانه‌ ده‌گه‌یه‌نێت.
له‌كۆتای ئه‌م با‌سه‌ به‌وه‌ كۆتای به‌ هه‌مووی دێنین كه‌ شه‌ش كتێبه‌كه‌ شایه‌تن بۆ به‌شداربوونی ئافره‌تان له‌ گێڕانه‌وه‌ی فه‌رموده‌دا, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م به‌شداریه‌ به‌ به‌راورد كردن به‌ به‌شداری پیاوان و زه‌مه‌نه‌كه‌ی كه‌من به‌ڵام ئه‌م ڕیوایه‌تی ئافره‌تان نرخ و به‌هایه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ به‌هۆی ئه‌و باس و ناوه‌ڕۆكه‌ی ئه‌م فه‌رمودانه‌ هه‌یانه‌, به‌ تایبه‌ت ئه‌و فه‌رمودانه‌ی كه‌ هه‌موو صه‌حابیه‌كان گێڕاویانه‌ته‌وه‌ (خوا لێیان ڕازی بێت) هه‌روه‌كو پێشتریش باسمان كرد زۆرێك له‌و ڕیوایه‌تانه‌ له‌ به‌ناوبانگ و مه‌شهوره‌كانن له‌و به‌شه‌ی كه‌ تێیدا دانراوه‌ وه‌ پشتی پێ به‌سراوه‌ له‌و به‌شه‌دا, ئاماژه‌شمان به‌ كزبونی گێڕانه‌وه‌ كرد له‌ ڕووی ژماره‌وه‌ له‌ناو ئافره‌تاندا, له‌گه‌ڵ باس كردن و لێكدانه‌ و ته‌فسیری ئێمه‌ بۆ ئه‌م كزبوونه‌, كه‌ پێویست به‌ دووباره‌ كردنه‌وه‌ی ناكات
          

صفحات سایت

پیچک